Het Beslissende Kwartier
De Decembermoorden: De zestiende man
Historisch moment: 8 december 1982
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-decembermoorden-de-zestiende-man.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Dit verhaal begint niet met een schot. Het begint met een geluid dat erger is dan welk schot ook: stilte. De stilte van zestien mannen in een cel, die weten dat ze gaan sterven.

Het is woensdag 8 december 1982. Fort Zeelandia, Paramaribo, Suriname. Een koloniaal fort uit de zeventiende eeuw, gebouwd door Zeeuwen aan de oevers van de Surinamerivier. Ooit een handelspost, nu het hoofdkwartier van legerleider Desi Bouterse — de man die twee jaar eerder met een groep sergeanten de macht greep en sindsdien elke vorm van verzet met geweld de kop indrukt.

In een van de cellen op de begane grond zitten zestien mannen. Ze zijn in de nacht ervoor, tussen 02:00 en 05:00 uur, door militairen van hun bed gelicht. Dertien van hen werden uit hun slapende huizen gehaald. De andere drie zaten al vast. Ze zijn advocaten, journalisten, wetenschappers, een vakbondsleider, een ondernemer, militairen. Het zijn de scherpste geesten van Suriname: mannen die openlijk durfden te zeggen dat de militaire dictatuur het land kapotmaakte.

Onder hen is André Kamperveen, achtenvijftig jaar oud. Voormalig minister, eigenaar van ABC Radio, vicepresident van de FIFA. Een man wiens stem heel Suriname kent. Naast hem zit John Baboeram, advocaat, die eerder dit jaar de militaire krijgsraad illegaal noemde. En Cyrill Daal, de vakbondsleider die Bouterse recht in zijn gezicht had getrotseerd.

Er is ook een zestiende man. Fred Derby. Vakbondsleider van de C-47. Hij zit tussen de anderen, in zijn onderbroek — want zo hebben de militairen hem uit zijn bed gehaald. Hij weet nog niet dat hij de enige is die deze cel levend zal verlaten.

De deur van de cel gaat open. Militairen stormen naar binnen. Ze zijn jong, agressief en gewapend. Een van hen wijst: 'Jij. Jij. Jij. Jij. En jij.'

De eerste vijf die naar boven moeten: Soerinder Rambocus, de luitenant die eerder dit jaar de mislukte tegencoup leidde. Jiwansingh Sheombar, zijn medestander. Cyrill Daal, de vakbondsleider. Jozef Slagveer, de journalist. En André Kamperveen, de radio-eigenaar wiens stem nu voor het eerst in zijn leven verstomt.

Ze worden de trap op geduwd. Boven, in een kamer met uitzicht op de binnenplaats, zit Bouterse achter zijn bureau. Naast hem majoor Roy Horb, zijn rechterhand. Dit is geen rechtbank. Dit is geen verhoor. Bouterse stelt één vraag. Dezelfde vraag aan ieder van hen. Die vraag luidt volgens getuigen: 'U bent ter dood veroordeeld. Wat heeft u daarop te zeggen?'

Beneden in de cel hoort Derby de mannen met huilen en schreeuwen de trap op worden gebracht. Hij beschrijft het later zo: het duurde niet lang. En dan, de schoten. Repeterende schoten. Een geluid dat door de koloniale muren van het fort dringt en de elf mannen beneden in de cel doet verstijven van angst. Iedereen weet nu wat er boven gebeurt. De paniek breekt uit. John Baboeram, de advocaat, staat tegen de stenen muur. Hij bidt. En terwijl hij bidt, slaat hij zijn hoofd tegen de muur, keer op keer, tot het bloedt. Het is het geluid van een man die weet dat zijn leven wordt afgeteld in minuten.

Derby staat daar, in zijn onderbroek, in een cel die naar zweet en angst ruikt. Hij hoort de voetstappen op de trap. De deur gaat opnieuw open.

Nu is het de beurt aan Derby zelf. De militairen komen hem halen. Hij verzet zich. Hij gaat op de grond zitten, klampt zich vast aan alles wat hij kan grijpen. Ze trekken hem overeind en slepen hem de trap op.

Boven zit Bouterse. Achter hetzelfde bureau. Derby staat voor hem. Bouterse begint te praten. Hij legt uit wat er gebeurt — alsof het een zakelijke mededeling is.

Derby smeekt. Hij huilt. Hij schreeuwt. 'Wat heb ik misdaan? Waarom ben ik hier? Ik konspireer niet, iedereen kent mij, ik ben een open boek, ik leid mijn vakbonden.' Terwijl hij praat, komt Horb binnen. Bouterse wijst hem naar zijn stoel. De twee mannen bespreken het lot van de gevangenen terwijl Derby voor hen staat te smeken om zijn leven.

En dan gebeurt het ondenkbare. Derby mag weer naar beneden. Hij begrijpt het niet. Niemand begrijpt het. Later die middag wordt hij opnieuw naar boven gehaald. Opnieuw staat hij voor Bouterse. Opnieuw smeekt hij. En opnieuw wordt hij teruggestuurd.

Wanneer hij beneden komt, ziet hij de lichamen. Op het open platform van Bastion Veere, een van de binnenplaatsen van het fort, liggen de mannen met wie hij uren eerder nog in de cel zat. Doorzeefd met kogels. Sporen van zware mishandeling op hun lichamen. Niet in de rug geschoten, maar van voren — wat de latere bewering van een vluchtpoging weerlegt.

Er zijn nog drie mannen over in de cel. Eddy Hoost, Frank Wijngaarde en Harold Riedewald. Derby smeekt Bouterse om ook hen te sparen. Horb reageert verbaasd: 'Hoost? Hoost hebben wij toch al afgewikkeld?' Bouterse haalt een papiertje uit zijn zak. Een lijst. Hij checkt een naam.

Die avond, rond 21:00 uur, mag Fred Derby Fort Zeelandia verlaten. Als enige van de zestien. De andere vijftien zijn dood.

Diezelfde avond verschijnt Bouterse op de Surinaamse televisie. Hij verklaart dat zijn regime een geplande tegencoup heeft verijdeld. Over de vijftien doden zegt hij niets.

Twee dagen later volgt een tweede verklaring. De gevangenen zouden zijn doodgeschoten tijdens een vluchtpoging. Het was een leugen die decennia zou standhouden. De advocaat van de nabestaanden zal het later de grootste leugen van de vorige eeuw noemen.

Maar eerst wordt er nog iets uitgezonden. Een fragment van Jozef Slagveer, de journalist. Hij leest voor de camera een bekentenis voor. Zijn gezicht is opgezwollen — duidelijk zichtbaar mishandeld. Hij beweert betrokken te zijn bij een samenzwering. Iedereen die hem kent, weet dat dit onder dwang is afgelegd. Van André Kamperveen is ook een verklaring opgenomen, maar hij is er zo gehavend aan toe dat alleen de audio wordt uitgezonden. Zijn gezicht kan niet op televisie worden getoond.

In de dagen die volgen, verspreidt het nieuws zich door Suriname en de wereld. Nederland bevriest de ontwikkelingshulp. De lichamen worden begraven zonder autopsie. Geen gerechtelijk onderzoek wordt ingesteld. De families krijgen te horen dat hun mannen, vaders en broers zijn omgekomen bij een vluchtpoging.

Fred Derby zwijgt. Achttien jaar lang. Het is pas op 8 december 2000 — de dag voor de verjaring van de moorden — dat hij voor het eerst publiekelijk vertelt wat hij heeft gezien in Fort Zeelandia. Zijn getuigenis wordt de hoeksteen van het strafproces dat in 2007 zal beginnen.

Het strafproces tegen Bouterse en vierentwintig medeverdachten duurt zeventien jaar. Het wordt getraineerd, gesaboteerd en tegengewerkt. Bouterse wordt in 2010 verkozen tot president van Suriname en probeert vanuit het presidentieel paleis zijn eigen proces te stoppen. Hij past de amnestiewet aan. Hij verklaart het proces een bedreiging voor de nationale veiligheid. Hij weigert te verschijnen. Als hem uiteindelijk wordt gevraagd wat hij te zeggen heeft, zwijgt hij — met dezelfde mond waarmee hij veertig jaar eerder over leven en dood beschikte.

In november 2019 wordt Bouterse bij verstek veroordeeld tot twintig jaar cel. In hoger beroep wordt de straf bevestigd. Hij duikt onder. Op 24 december 2024 overlijdt Desi Bouterse op een schuiladres, op negenenzeventigjarige leeftijd. Hij heeft geen dag van zijn straf uitgezeten. Er komt geen staatsbegrafenis.

Fred Derby, de man die smeekte voor zijn leven en onverklaarbaar werd gespaard, stierf in 2001 — het jaar nadat hij eindelijk zijn zwijgen brak. Hij nam het antwoord op de vraag waarom juist hij mocht leven, mee in zijn graf.

Op 8 december wordt elk jaar in Suriname en in Nederland stilgestaan bij de Decembermoorden. In de zuidmuur van de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam hangt een plaquette met vijftien namen. In Fort Zeelandia zitten de kogelgaten nog steeds in de muren.

Vijftien mannen gingen die ochtend een cel in als critici van een regime. Ze kwamen er niet meer uit. Eén man wel. En het was zijn stem — achttien jaar later — die ervoor zorgde dat de waarheid niet samen met hen stierf.

Maar stel je de vraag die Suriname al tweeënveertig jaar achtervolgt. Wat als Fred Derby niet was gespaard? Wat als er geen getuige was geweest? Zou de wereld ooit hebben geweten wat er werkelijk gebeurde achter de muren van Fort Zeelandia?

Als dit verhaal je raakt, deel het dan — want deze geschiedenis verdient het om gehoord te worden. Abonneer je op Het Beslissende Kwartier in je podcastapp. Heb je zelf een suggestie voor een moment dat de wereld deed wankelen? Laat het ons weten via 15minuten@doorzetters.net.

Mijn naam is Julius van Rossum. Dit was Het Beslissende Kwartier. Vijftien Minuten Die Alles Veranderden. Tot de volgende keer.