Het Beslissende Kwartier
De eerste uitzending van RTL4
Historisch moment: 2 oktober 1989
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-eerste-uitzending-van-rtl4.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Hilversum, 2 oktober 1989. Het is zeventien uur.

Nederland heeft drie televisiezenders. Ze zijn alle drie in handen van de publieke omroepen. Reclame wordt op de publieke omroep weliswaar toegestaan, maar de zenders zelf zijn niet commercieel: ze verantwoorden zich aan het omroepbestel, aan kijkersverenigingen, aan ministeries. Commerciële televisie — televisie die naar eigen inzicht programmeert, die leeft van advertentie-inkomsten en geen andere baas kent dan de markt — is verboden. Al meer dan een decennium lobbyen ondernemers en producenten voor een wijziging van de Mediawet. Ze krijgen het niet voor elkaar.

Maar de Mediawet verbiedt commerciële televisie vanuit Nederland. Vanuit Luxemburg niet.

Dat is de sleutel. De Luxemburgse omroep CLT — Compagnie Luxembourgeoise de Télédiffusion — heeft het juridische kader. Een aantal mensen achter de omroepvereniging Veronica, die in de jaren zestig als piratenzender op een schip voor de kust was begonnen en sindsdien altijd de buitenstaander was gebleven, heeft de energie, de contacten en de kijkers. Samen bouwen ze een zender die formeel Luxemburgs is en feitelijk Nederlands. Ze noemen het een U-bochtconstructie. Het signaal reist via Luxemburg — en dan mag het Nederland in.

Dit is Het Beslissende Kwartier — De Eerste Uitzending.

Het businessplan was geschreven door vier mensen. Patrick Cox, een Brit en voormalig directeur van Radio Luxemburg, die precies wist hoe je een Europese omroepconstructie opzet. Andries Overste, oud-topambtenaar op het ministerie van Welzijn en Cultuur, die de Nederlandse mediawetgeving van binnenuit kende. Ferry Haveman, expert in televisie en satellietdistributie. En programmadirecteur Ruud Hendriks. Zakenman en dj Lex Harding werd de eerste operationele directeur. De financiering was bij elkaar gesprokkeld uit meerdere bronnen: banken, investeerders, Philips, CLT zelf. Genoeg om te beginnen. Te weinig om comfortabel te zijn. Ze begonnen zwaar ondergefinancierd, en iedereen op de vloer wist dat.

De studio stond in Hilversum-Zuid, op het bedrijventerrein Kerkelanden, aan de Franciscusweg. Van buiten zag het pand eruit als een schoenendoos. Van binnen ook: te laag plafond, geen airconditioning, nauwelijks ruimte. In de zomer werkten presentatoren en technici soms bij veertig graden Celsius.

Tot de allerlaatste dag voor de start werd er in de studio gesleuteld aan de belichting. Letterlijk tot een minuut voor de eerste uitzending waren er mensen in de studio aan het werk. De apparatuur was deels tweedehands. De nieuwsredactie was klein, de budgetten te krap om veel eigen binnenlands nieuws op te halen — men was grotendeels afhankelijk van internationale persbureaus.

Het team was jong. De gemiddelde leeftijd op de redactie lag rond de dertig jaar. Ze kwamen van omroepen, van kranten, van freelancewerk. Ze wisten dat dit iets zou worden dat er nog niet was. Of het zou werken, wist niemand.

In de studio aan de Franciscusweg wordt alles klaargezet voor de eerste uitzending. Om achttien uur precies moet RTL Veronique de lucht in. De technici passen de camera's voor de laatste keer af. In de regie loopt een checklist af. Één kans. Geen tijdspanne om fouten te herstellen — het publiek gaat dit zien terwijl het gebeurt.

Wie in 1989 een satellietantenne heeft en ermee wil draaien, vindt ineens iets wat er de dag ervoor niet was. Een zender zonder de vertrouwde NOS-klok, zonder het bekende blauw van de publieke omroep, zonder het nummerlogo. Iets nieuws. Of het iets is, moet nog blijken.

Het plan is het nieuws een kwartier van tevoren op te nemen — en het dan klokslag achttien uur af te spelen. Zo heb je controle. Geen vergissingen live op de eerste RTL-nieuwsuitzending ooit.

Om zeventien uur vijfenveertig zit presentator Jeroen Pauw achter de desk. Camera's aan, teksten klaar. Opname beginnen.

Niets werkt.

De scripts kloppen niet. Een filmclip wordt niet op tijd ingestart. Iemand geeft een verkeerde cue. Heropname. Opnieuw fout. Nog een heropname. De minuten lopen weg. Regisseur Frank Elsecker kijkt naar de klok en geeft het op. Ze gaan live — over zeven minuten, met wat ze hebben, voor iedereen die kijkt.

Hoofdredacteur Rik Rensen coördineert vanuit de regie. Cameramensen herpositioneren op de vloer. Pauw ordent zijn papieren. Er is geen tijd meer om te herstellen. Ze gaan met wat ze hebben.

Jeroen Pauw is negenentwintig jaar oud op de avond van 2 oktober 1989. Hij heeft journalistieke ervaring opgebouwd, maar is niet de voor de hand liggende keuze voor een commercieel nieuwsanker. Maar hij is er, achter de desk, met zijn kenmerkende bos haar, in pak.

De openingstekst voor het eerste bulletin is geschreven door Jaap van Meekren. Van Meekren is vijfenzestig jaar — de oudste man op de redactie, een gewezen journalist van de AVRO en later Veronica, met bijna veertig jaar ervaring. Programmadirecteur Hendriks had hem gevraagd als nestor van de nieuwsredactie: de autoriteit, de stem die dit moment het gewicht meegeeft dat het verdient.

Van Meekren heeft één zin geschreven voor de opening.

De regisseur geeft het teken. Pauw kijkt in de camera. En spreekt.

"We hopen jong te blijven en oud te worden."

Geen politiek manifest. Geen lijst van journalistieke beloften. Een wens. Jong genoeg om te vernieuwen, oud genoeg om te groeien. In een halve zin: wij zijn er nu, en wij blijven.

Er volgt nieuws. Internationaal — filmbeelden van persbureaus, berichten van buitenlandse correspondentendiensten, een beperkte eigen redactionele capaciteit. Achttien minuten later is de eerste nieuwsuitzending van RTL Veronique voorbij. De lamp heeft het gedaan. De band hebben ze niet gebruikt. Ze zijn live gegaan, en het heeft gewerkt.

Even tussendoor. Vind je Het Beslissende Kwartier de moeite waard? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert — zo mis je geen aflevering. Heb je een idee voor een nieuw beslissend kwartier? Mail ons: 15minuten@doorzetters.net.

De kijkcijfers komen de volgende ochtend binnen. Ze zijn laag. Op de directievergaderingen van de publieke omroepen — NOS, TROS, KRO, VARA — klinkt voorzichtig opgelucht commentaar. Dit valt mee. Dit stelt niets voor. Wacht maar af.

Ze hebben deels gelijk. RTL heeft weinig eigen aanbod dat trekt. De avondprogrammering is dun. Buiten bekervoetbal en wat andere rechten is er weinig dat mensen structureel naar RTL brengt. De kijkcijfers blijven laag, soms dalen ze verder.

Maar er is één ding dat niet meer teruggedraaid kan worden. Er is nu commerciële televisie in Nederland. Die vraag is beantwoord op 2 oktober 1989, om achttien uur, in een studio aan de Franciscusweg. De volgende vraag is wat er daarna gaat komen.

Twee maanden later staat Europa op zijn kop. In Roemenië valt de communistische dictator Nicolae Ceaușescu na een volksopstand. Op eerste kerstdag 1989 wordt hij geëxecuteerd. De beelden — geschokte gezichten op straten vol geschiedenis — gaan over alle zenders ter wereld. RTL Veronique volgt het nieuws op de voet. En besluit dan iets te doen wat past bij een zender die niets te verliezen heeft: een volledige avond inzetten voor één doel.

De actie heet Help de Roemenen de winter door. En voor het eerst — voor het allereerst — kijkt op één avond een meerderheid van de Nederlandse televisiekijkers naar RTL Veronique. De zender die twee maanden eerder was begonnen in een schoenendoos aan de Franciscusweg is, voor één avond, de marktleider van Nederland. De directies van de publieke omroepen kunnen het nu niet meer afwimpelen.

Producent Joop van den Ende had een eigen commercieel kanaal gepland — TV10 — maar dat kanaal heeft nooit één uitzending gedaan. Van den Ende stapt over naar RTL Veronique en brengt mee wat hij heeft: contracten, formats, namen — artiesten die mensen kenden, programma's die mensen graag zagen.

De Soundmixshow. Wedden dat? Tineke de Nooij. André van Duin. Koos Postema. Het waren geen nieuwe programma's — ze hadden jarenlang op de publieke omroep gedraaid. Maar ze staan nu op RTL. En de kijkers volgen.

De kijkcijfers gaan omhoog. Elke week een stukje meer. In de Tweede Kamer ontstaan debatten over de toekomst van de publieke omroep. Er worden noodmaatregelen besproken. De directies die op 3 oktober 1989 hadden gedacht dat de lage kijkcijfers geruststellend waren, zien nu hun publiek weglopen naar een zender in een schoenendoos aan de Franciscusweg.

De naam verandert. RTL Veronique wordt RTL 4. De 4 staat in een rode cirkel — later geel. De nummers 1, 2 en 3 zijn al vergeven aan de publieke omroepen. RTL neemt de 4.

Halverwege 1991 is RTL 4 structureel de meest bekeken televisiezender van Nederland — op maand- en jaarbasis, week na week. Het marktaandeel loopt op naar dertig procent. De zender die was begonnen in een schoenendoos met tweedehands apparatuur, een redactie die live moest gaan omdat de opname mislukte — is de permanente nummer één van Nederland.

De studio aan de Franciscusweg is al lang verlaten. RTL verhuisde, fuseerde, en is nu onderdeel van een Europees mediaconcern. De naam RTL 4 staat nog steeds op de zender die op 2 oktober 1989 begon als RTL Veronique.

Jaap van Meekren overleed in 1997. Jeroen Pauw werd een van de bekendste tv-interviewers van Nederland. De zin die Van Meekren had geschreven voor de allereerste RTL-nieuwsuitzending — "We hopen jong te blijven en oud te worden" — zijn de woorden waarmee een nieuw mediatijdperk is begonnen.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Like, abonneer en deel de podcast met iemand die dit ook moet horen. Je vindt ons op Spotify, Apple Podcasts en alle andere podcastplatforms. Suggesties voor nieuwe afleveringen? Mail 15minuten@doorzetters.net. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.

Mijn naam is Julius van Rossum. Dit was Het Beslissende Kwartier. Vijftien Minuten Die Alles Veranderden.