Het Beslissende Kwartier Ben Feringa: de kleinste motor ter wereld (Nobelprijs 2016) Historisch moment: 5 oktober 2016 https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-kleinste-motor-ter-wereld.html Transcript (op basis van het script) Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten. Paterswolde, vijf oktober tweeduizendzestien. Een dorp bij Groningen, een woensdag in de vroege ochtend. In een woonhuis wordt Ben Feringa gebeld, vijfenzestig jaar oud, hoogleraar scheikunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Aan de lijn is Stockholm. De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen heeft nieuws voor de boerenzoon uit het Bourtangermoeras. Nieuws over de kleinste machine ter wereld. En die machine draait. Dit is Het Beslissende Kwartier, De kleinste motor ter wereld. Ben Feringa is de tweede van tien kinderen in een katholiek boerengezin. Zijn vader Geert is boer, zijn moeder heet Lies. Het gezin woont op de familieboerderij in Barger-Compascuum, in het Bourtangermoeras, dicht bij de Duitse grens. Het is veenland, en in zijn stamboom staan voorouders die in dat veen werkten. Later geeft Feringa aan dat zijn inspiratie voor moleculaire motoren voortkomt uit die jeugd op het platteland, tussen de natuur en het landleven. Hij studeert scheikunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveert er in negentienachtenzeventig, op een proefschrift over de asymmetrische oxidatie van fenolen, onder leiding van Hans Wijnberg. Daarna werkt hij enkele jaren bij Shell. In negentienachtentachtig wordt hij hoogleraar organische chemie aan dezelfde universiteit. Hij wordt Jacobus van 't Hoff Distinguished Professor of Molecular Sciences, ontvangt in tweeduizendvier de Spinozapremie, en wordt in tweeduizendzes lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Zijn onderzoek gaat onder meer over moleculaire schakelaars: moleculen die onder invloed van licht van vorm veranderen. Feringa zoekt manieren om schakelaars te maken van individuele moleculen, voor steeds kleinere elektronica. Het is fundamenteel werk, ver van praktische toepassingen. Zijn onderzoek reikt breed: asymmetrische katalyse, fotofarmacologie, zelfassemblage, stereochemie. Met zijn vrouw Betty heeft hij drie dochters, en het gezin woont in Paterswolde. Van tweeduizendacht tot tweeduizenddertien is hij Akademiehoogleraar. Het is negentiennegenennegentig wanneer het gebeurt. Feringa werkt aan een molecuul dat een lichtgestuurde schakelaar moet worden. Zijn postdoc Nagatoshi Koumura presenteert afwijkende resultaten. Het molecuul doet niet wat verwacht wordt. In plaats van te schakelen tussen twee posities, maakt een deel ervan een volledige draai. Driehonderdzestig graden. En nog een draai. Steeds in dezelfde richting, steeds opnieuw. Feringa herkent het onverwachte resultaat als wat het is: de eerste moleculaire motor. "Toen we dit beseften, was het een echt eureka-moment," zegt hij later in een interview. Wat ze ontdekt hebben, is geen schakelaar. Het is een motor. "Wat we ontdekten is 's werelds eerste moleculaire rotatiemotor, een kleine motor van één nanometer, of één miljardste van een meter groot, die kan roteren als een propeller." Aangedreven door ultraviolet licht, en draaiend in één richting. Feringa bouwt verder. Zijn groep ontwikkelt ook een nano-auto: een langwerpig molecuul met aan de uiteinden moleculaire motoren als wielen, dat zich over een metaaloppervlak verplaatst. Onder een rastertunnelmicroscoop legt het voertuig in tien stappen ongeveer zes nanometer af, in een vrijwel rechte lijn. Een reis van bijna niets. En tegelijk: alles. Vijf oktober tweeduizendzestien. De precieze minuut is niet gedocumenteerd. Feringa wordt thuis gebeld. Aan de andere kant van de lijn is de Academie. Dan volgt de mededeling. De Nobelprijs voor de Scheikunde tweeduizendzestien gaat naar Jean-Pierre Sauvage, Sir James Fraser Stoddart en Bernard Lucas Feringa. "Voor het ontwerp en de synthese van moleculaire machines." Het kwartier dat alles verandert, is begonnen. Ook de andere laureaten worden vóór de openbare bekendmaking persoonlijk gebeld. Fraser Stoddart, vierenzeventig jaar, hoogleraar aan Northwestern University in de Verenigde Staten, wordt om vier uur 's ochtends lokale tijd gebeld. "Ik ben overdonderd en in shock," zegt hij in een telefooninterview. Overdonderd en in shock. Daarna neemt hij contact op met zijn dochters om het nieuws te delen. Bij Northwestern is hij Board of Trustees Professor of Chemistry en hoofd van zijn eigen onderzoeksgroep. Ook Jean-Pierre Sauvage, eenenzeventig jaar, is een van de drie laureaten. Hij studeerde in negentienzevenenzestig af aan de Nationale School voor Chemie in Straatsburg. Een groot deel van zijn werk gaat over moleculen die mechanisch met elkaar verbonden zijn, zoals catenanen en moleculaire knopen. Hij is geboren in Parijs, promoveerde in Straatsburg onder Jean-Marie Lehn en werkte na zijn promotie als postdoc aan de Universiteit van Oxford. Daarna keerde hij terug naar Straatsburg, waar hij tot zijn pensioen aan de universiteit verbonden bleef. Nu is hij emeritus hoogleraar en emeritus onderzoeksdirecteur bij het CNRS, het Franse nationale centrum voor wetenschappelijk onderzoek. Zijn reactie: "De Nobelprijs is heel bijzonder, het is de prijs waar de meeste wetenschappers in hun wildste dromen niet eens van durven dromen." En in Paterswolde dringt het nieuws door bij Feringa. De boerenzoon uit het veen is Nobelprijswinnaar. Maar de wereld weet het nog niet. Later die ochtend zit hij op zijn kantoor aan de universiteit in Groningen, waar hij werkt bij het Stratingh Institute for Chemistry. Wat er in de uren daartussen door hem heen gaat, is niet gedocumenteerd. Om kwart voor twaalf Midden-Europese zomertijd maakt de Academie in Stockholm het nieuws officieel bekend. De prijs gaat naar drie mannen uit drie landen: Frankrijk, de Verenigde Staten en Nederland. Ze delen de prijs voor hun onderzoek naar moleculaire nanomachines. Jean-Pierre Sauvage maakte de eerste catenaan, een ketting van in elkaar grijpende moleculaire ringen. Fraser Stoddart ontwikkelde de rotaxaan, een moleculaire ring die over een as kan schuiven. En Ben Feringa bouwde de eerste moleculaire motor die continu in één richting draait. Drie pioniers. Eén erkenning. In Groningen duurt het niet lang. Vanuit zijn kantoor aan de universiteit wordt Feringa telefonisch doorgeschakeld naar de pers in Stockholm. Daarna volgt een juichende ontvangst door zijn afdeling. Een hoogleraar die decennia werkte aan moleculen die niemand ooit met het blote oog zal zien, staat plotseling in het middelpunt van de belangstelling. En het is meer dan een persoonlijk succes. De prijs markeert een verschuiving in de chemie: moleculen gelden niet langer alleen als statische bouwstenen, maar als dynamische onderdelen die werk kunnen verrichten. De prijs bevestigt decennia van fundamenteel onderzoek, waarin theoretische ideeën over moleculaire beweging zijn omgezet in experimenteel bewezen, controleerbare systemen. Het verhaal van de moleculaire machine begint niet in Groningen. Het begint in negentiennegenenvijftig, met een visionaire lezing van de natuurkundige Richard Feynman: "There's Plenty of Room at the Bottom." Feynman speculeert als eerste over het bouwen van machines op moleculaire schaal. In negentieneenentachtig maakt de scanningtunnelmicroscoop het mogelijk om individuele atomen te zien. Nanotechnologie wordt tastbaar. Twee jaar later, in negentiendrieëntachtig, slaagt Jean-Pierre Sauvage erin twee ringvormige moleculen aan elkaar te koppelen tot een keten, met behulp van een koperion. Niet via de gebruikelijke covalente binding, maar via een mechanische binding. Dat is cruciaal. Voor een machine heb je onderdelen nodig die ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. In negentieneenennegentig gaat Fraser Stoddart verder. Hij rijgt een moleculaire ring om een moleculaire as, zodat die ring langs de as kan bewegen. Voor het eerst is er een volledig synthetisch moleculair systeem waarbij twee componenten ten opzichte van elkaar gecontroleerd kunnen schuiven. Feringa's doorbraak is een cruciale stap in het waarmaken van Feynmans visie. De Nobelprijs verandert veel. Op drieëntwintig november tweeduizendzestien wordt Feringa door minister Jet Bussemaker bevorderd tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Hij wordt ereburger van Groningen. Een plein in Barger-Compascuum krijgt zijn naam, en het nieuwe natuur- en scheikundegebouw op het Zernikecomplex wordt naar hem vernoemd. De prijs vergroot de zichtbaarheid van het onderzoek en stimuleert verdere investeringen in het veld. Feringa is ook buitenlands erelid van de American Academy of Arts and Sciences. Ook is hij lid van de Academia Europaea, erelid van de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging en fellow van de Royal Society of Chemistry. Tot en met tweeduizendtweeëntwintig telt de lijst van in Nederland geboren Nobelprijswinnaars tweeëntwintig namen, en Feringa staat erop. Ook de belangstelling voor toepassingen groeit: gerichte medicijnafgifte in het lichaam, zelfherstellende materialen, kunstmatige spieren, nieuwe computerchips. Maar die toepassingen blijven voorlopig toekomstmuziek. Sauvage zelf zegt dat er op dit moment geen echte toepassingen zijn, hoewel er serieus werk wordt verricht aan machines die door het bloed zullen reizen en moleculen transporteren die kankercellen kunnen doden. Wie denkt aan kleine robots die nu al door het lichaam zwemmen, vergist zich. De nano-auto was een prototype om beweging over een oppervlak aan te tonen, geen autonome, intelligente machine. En Groningen is niet de enige plek waar dit onderzoek gebeurt: de prijs erkent drie wetenschappers uit drie landen en een veld dat wereldwijd wordt beoefend. De prijs bevestigt dat miniaturisering tot op moleculair niveau een omwenteling teweeg kan brengen, vergelijkbaar met de komst van de computer. De moleculaire motor is geen kant-en-klare technologie. Het is een fundament. Het bewijs dat het kan. Vijftien minuten. Zo lang duurt het na de bekendmaking voordat er reuring ontstaat bij het kantoor van een boerenzoon uit het Bourtangermoeras. Maar dat kwartier was het resultaat van decennia. Decennia waarin hij zocht naar beweging waar stilstand de norm was. De visie die in negentiennegenenvijftig begon met een lezing, werd in tweeduizendzestien door de wereld erkend als werkelijkheid. De motor draait. Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: 15minuten@doorzetters.net. Stel dat Feringa de afwijkende resultaten van zijn postdoc anders had geïnterpreteerd. Stel dat hij de rotatie had afgedaan als een meetfout, een anomalie, ruis in de data. Het molecuul deed immers niet wat het moest doen. Het schakelde niet, het draaide. In de wetenschap worden onverwachte resultaten vaak weggeschreven als fouten. Maar Feringa herkende het patroon. Hij zag geen fout, hij zag een motor. Dat onderscheid, die fractie van een seconde waarin een onderzoeker besluit verder te kijken in plaats van opzij, dat is het verschil tussen een voetnoot en een Nobelprijs. Een schakelaar is nuttig, maar een motor is iets anders: die levert beweging in één richting, en daarmee wordt een molecuul het onderdeel van een machine. Hun werk leeft voort, in laboratoria over de hele wereld, in moleculen die bewegen omdat drie mannen besloten dat stilstand geen optie was. Het is vroege ochtend in Paterswolde. Binnen gaat een telefoon over. Een stem uit Stockholm. Een boerenzoon uit het Bourtangermoeras. Een machine van één nanometer. Die machine draait. En blijft draaien. Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.