In vijftien minuten rolt de DDR een prikkeldraadversperring uit die achtentwintig jaar zou blijven staan, en een generatie zou tekenen
Berlijn, zaterdagnacht, 13 augustus 1961. De stad slaapt. Aan de oostkant liggen de arbeidersbuurten stil in het donker. Aan de westkant gaan de laatste cafés dicht. In de schemerige opslagplaatsen van Oost-Berlijn staan honderden soldaten gereed. Rolletjes prikkeldraad liggen opgestapeld in vrachtwagens. Betonnen palen staan klaar om de grond in gedreven te worden. Om één uur begint Operatie Roos.
De DDR bloedt leeg
Om die nacht te begrijpen, moet je weten waarom de Duitse Democratische Republiek aan het verdwijnen was. In 1960 alleen al verlieten meer dan tweehonderdduizend mensen het land. Ze vluchtten via de enige plek waar de grens nog open was: Berlijn. Oost-Berlijn en West-Berlijn lagen naast elkaar, maar leefden in twee werelden. In het Westen waren er vrijheid, hogere lonen en een open samenleving. In het Oosten waren er controle, tekorten en de alom aanwezige staatspartij.
Zij die vluchtten waren niet de zwaksten. Het waren artsen, ingenieurs, leraren, precies de mensen die de DDR het hardst nodig had. Partijleider Walter Ulbricht zag zijn staat verdwijnen. Op 15 juni 1961, acht weken voor de bouw begon, hield hij een persconferentie. Een journalist vroeg hem of hij van plan was een scheidingslijn door de stad te trekken. Ulbricht antwoordde kalm: niemand heeft de bedoeling een muur te bouwen.
Hij loog.
Operatie Roos
Het plan was in het geheim besproken met Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov. Simpel en brutaal: de grens tussen Oost- en West-Berlijn afsluiten. Niet morgen, niet volgend jaar. In één nacht. Duizenden soldaten van de Nationale Volksarmee werden gemobiliseerd. De Volkspolizei zou de eerste uren de grens bewaken. Bouwvakkers stonden klaar om het prikkeldraad later te vervangen door beton.
De datum was bewust gekozen: een zaterdagnacht op zondag, de minst actieve nacht, met de minste kans op spontane reactie. Erich Honecker, negenenveertig jaar oud en hoofd van de veiligheidsdienst van de SED, coördineerde de uitvoering op de grond. Niemand buiten de top van de partij wist er iets van. Niet de gewone Oost-Berlijner. Niet de West-Berlijnse burgemeester Willy Brandt. Niet de Amerikanen.
Een minuut na één uur, op 13 augustus 1961, beginnen mannen in de Bernauer Strasse prikkeldraadversperringen uit te rollen. In de Zimmerstrasse gaan betonnen palen de grond in. Langs de hele grens, honderddrieënvijftig kilometer, verschijnen wachtposten, zoeklichten en bewapende mannen. Huizen die direct aan de grens staan, worden bewaakt. De deuren aan de westelijke zijde worden dichtgespijkerd. Een vrouw die later een getuigenis aflegt, beschrijft hoe ze om half twee wakker werd van het geluid van soldatenlaarzen op de kasseien. Ze keek naar buiten en zag dat de straat aan de overkant een andere wereld was geworden.
Washington reageert niet
In Washington DC wordt president John F. Kennedy om twee uur 's ochtends gewekt. Hij luistert naar het rapport. Dan zegt hij iets wat later beroemd zou worden: een muur is beter dan een oorlog. Kennedy is niet verbaasd. De Amerikaanse inlichtingendiensten hadden het zien aankomen. Maar er was één overweging die alle andere overheerste: dit was niet de aanleiding voor een oorlog. West-Berlijn was veilig. De Muur sloot Oost-Berlijners in, maar hij viel niet aan.
Ulbricht had gerekend op de passiviteit van het Westen. Hij had gelijk.
De menselijke prijs
Als Berlijn wakker wordt op zondag 13 augustus 1961, bestaat de open stad niet meer. Mensen die elke ochtend de tram namen naar hun werk in het andere deel van de stad, staan voor een prikkeldraadversperring. Families die elke zondag bij elkaar kwamen, ontdekken dat ze gescheiden zijn. In de Bernauer Strasse stonden de huizen letterlijk op de grensstreep: de voordeur opende naar het Westen, de achterdeur naar het Oosten. In die eerste dagen sprongen tientallen mensen uit hun ramen op de West-Berlijnse stoep, soms met hulp van brandweerlieden die beneden matrassen vasthielden.
Eind augustus werden de deuren dichtgemetseld, de ramen geblokkeerd. Het prikkeldraad werd vervangen door betonnen blokken. De bewakers kregen stilzwijgende instructies. Wie vluchtte, liep het risico te worden neergeschoten. Minimaal honderdveertig mensen werden gedood terwijl ze probeerden de Muur over te steken. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger.
Vijftien minuten die achtentwintig jaar duurden
Wat als Ulbricht het niet had gedaan? Waarschijnlijk was de DDR al ver voor 1989 gevallen. De leegloop was zonder de Muur simpelweg niet te stoppen geweest. Maar de vraag die je ook kunt stellen: wat had het voor West-Europa betekend als de Koude Oorlog twintig jaar eerder was geëindigd?
In die eerste vijftien minuten op 13 augustus 1961, toen het prikkeldraad de grond in ging en de zoeklichten aangingen, veranderde de architectuur van de Koude Oorlog. De Muur was niet alleen een grens. Hij was een systeem dat een hele generatie tekende, tot hij op 9 november 1989 viel, even plotseling als hij was verrezen.
Maar hij begon in vijftien minuten.