In elf minuten vormen twaalf landen een militair bondgenootschap dat de veiligheidsarchitectuur van het Westen voor generaties zal bepalen
Het is drie uur 's middags op 4 april 1949. In het Departmental Auditorium aan Constitution Avenue in Washington D.C. hebben zich meer dan duizend mensen verzameld. Diplomaten in donkere pakken. Senatoren. Journalisten met notitieblokken. Fotografen met flitscamera's. De zaal is versierd in blauw en goud, marmeren zuilen rijzen op naar het hoge plafond. Even eerder heeft de kapel van het Korps Mariniers een melodie uit Porgy and Bess van George Gershwin gespeeld. Nu is het stil. Want op dit moment betreedt Harry Truman, president van de Verenigde Staten, het podium.
Europa in puin
Om te begrijpen wat er die maandagmiddag in Washington gebeurt, moeten we terug naar de puinhopen van Europa. De Tweede Wereldoorlog is nog geen vier jaar voorbij. Steden liggen in puin. Economieën zijn vernietigd. Miljoenen mensen zijn dakloos en hongerig. Aanvankelijk werken de overwinnaars samen — de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Sovjet-Unie. Maar de samenwerking brokkelt snel af. De Sovjet-Unie installeert communistische regimes in Oost-Europa. In Polen. In Bulgarije. In Roemenië. In Hongarije. Eén voor één verdwijnen de landen achter wat Winston Churchill in 1946 het IJzeren Gordijn heeft genoemd.
In februari 1948 maakt Moskou haar bedoelingen definitief duidelijk. In Praag plegen de communisten een staatsgreep. Tsjecho-Slowakije, het laatste democratische land in Oost-Europa, valt. Drie maanden later blokkeert de Sovjet-Unie alle toegangswegen over land naar West-Berlijn. Tweeënhalf miljoen mensen dreigen afgesneden te worden van voedsel en brandstof. In september van dat jaar staat de Belgische minister van Buitenlandse Zaken Paul-Henri Spaak op voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Zijn boodschap is kort: Wij zijn bang. Drie woorden die de stemming van een heel continent samenvatten.
De weg naar Washington
In maart 1948 zetten vijf West-Europese landen een eerste stap. Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, België, Nederland en Luxemburg ondertekenen het Verdrag van Brussel. Maar iedereen weet dat vijf landen niet genoeg zijn om de Sovjet-Unie af te schrikken. Er is maar één mogendheid die het verschil kan maken: de Verenigde Staten. En dus begint een diplomatiek offensief om Amerika ervan te overtuigen dat het lot van Europa ook het lot van Amerika is.
De onderhandelingen zijn complex. De Amerikanen willen geen blanco cheque uitschrijven. De Europeanen willen geen bondgenootschap zonder tanden. Maar de dreiging is te groot om te falen. Op 4 april 1949 staan twaalf landen klaar om hun handtekening te zetten.
Elf minuten
President Truman neemt het woord. Zijn toespraak is kort en krachtig. Door dit verdrag te ondertekenen, zegt hij, handelen twaalf landen als goede buren die zich uit zelfverdediging openlijk aaneensluiten. Had dit verdrag in 1914 en in 1939 bestaan, dan zou het de agressie hebben voorkomen die tot twee wereldoorlogen heeft geleid.
Dan begint de ondertekening. Eén voor één treden de ministers van Buitenlandse Zaken naar voren. België. Canada. Denemarken. Frankrijk. IJsland. Italië. Luxemburg. Nederland. Noorwegen. Portugal. Het Verenigd Koninkrijk. De Verenigde Staten. Het duurt elf minuten. Elf minuten voor twaalf handtekeningen die de geopolitieke kaart van de wereld hertekenen.
Tussen de ondertekenaars staat Dirk Stikker, de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken. Als hij zijn handtekening zet, breekt Nederland met een traditie die generaties heeft bepaald: de neutraliteit. Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen, ondanks de Nederlandse neutraliteit. Vijf jaar bezetting volgden. De les was hard en helder: neutraliteit biedt geen bescherming.
De belofte
De kern van het verdrag is Artikel 5. Een gewapende aanval tegen een van de verdragspartijen wordt beschouwd als een aanval tegen allen. Het is de ultieme afschrikking. Maar het is ook een gok. Want de belofte werkt alleen als ze geloofwaardig is — als de Sovjet-Unie gelooft dat Amerika werkelijk bereid is om soldaten te sturen voor Noorwegen, voor Luxemburg, voor een dorp aan de grens in Duitsland. Die geloofwaardigheid zal het bondgenootschap decennialang moeten bewijzen. Met troepen op Europese bodem. Met kernwapens op het continent. Met een permanente militaire aanwezigheid die duidelijk maakt dat de belofte geen loze woorden zijn.
In meer dan vijfenzeventig jaar is Artikel 5 één keer ingeroepen: na 11 september 2001. Maar de werkelijke kracht van de NAVO zit in alle keren dat het niet nodig was. In alle conflicten die niet zijn uitgevochten. In alle grenzen die niet zijn overschreden.
Vijftien minuten in een auditorium in Washington. Twaalf handtekeningen op een vel papier. En een belofte die de wereld veranderde. Niet door wat ze afdwong, maar door wat ze voorkwam.