Om 18:53 uur las Günter Schabowski een formulier voor dat hij niet begreep. Om 23:30 uur ging de grenspost Bornholmer Strasse open. De Koude Oorlog was voorbij.
Het is negen november 1989, even voor zeven uur 's avonds. In het Internationaal Perscentrum van Oost-Berlijn zit Günter Schabowski, woordvoerder van de SED, achter een tafel vol microfoons. In zijn handen houdt hij een vel papier met nieuwe reisregels voor DDR-burgers. Hij heeft het document niet gelezen. Iemand heeft het hem vlak voor de persconferentie gegeven met de mededeling: dit mag je vandaag aankondigen. Over enkele minuten zal hij een zin uitspreken die de wereld verandert.
Een systeem op het punt van instorten
In het najaar van 1989 staat de DDR op het punt van instorten. Al maanden trekken Oost-Duitsers via Hongarije en Tsjechoslowakije naar het Westen, honderdduizenden mensen die de omweg nemen omdat de directe grens gesloten blijft. In Leipzig komen wekelijks tienduizenden mensen naar de Montagsdemonstraties. In oktober is DDR-leider Erich Honecker afgetreden. Zijn opvolger Egon Krenz probeert de druk te verlichten met nieuwe reisregels: Oost-Duitsers moeten voortaan gemakkelijker een paspoort kunnen aanvragen voor reizen naar het Westen. Het is een concessie, maar een gecontroleerde. De wet zou de volgende dag ingaan. Er zouden paspoorten worden afgegeven. Er zou orde zijn.
Niemand heeft Günter Schabowski dit uitgelegd.
Sofort, unverzüglich
Om 18:53 uur leest Schabowski de nieuwe reisregels voor. Dan stelt de Italiaanse journalist Riccardo Ehrman de vraag die de avond verandert: wanneer gaan deze regels in? Schabowski kijkt naar zijn papier. Zoekt. Vindt niets. En zegt dan, langzaam en zoekend: dat geldt... voor zover ik weet... meteen, onmiddellijk. Sofort, unverzüglich.
Om negentien uur begint het nieuws. De ARD, de West-Duitse zender die in heel de DDR te ontvangen is, brengt de boodschap: de DDR heeft aangekondigd dat haar burgers met onmiddellijke ingang vrij mogen reizen naar het Westen. In de appartementen van Oost-Berlijn gaan de televisies aan. Mensen bellen elkaar op. Ze vragen of de ander het ook heeft gehoord. Ze zijn bang dat ze het verkeerd begrijpen. Maar ze hebben het goed gehoord. En de mensen trekken jassen aan. Ze gaan de deur uit. Ze lopen naar de grensposten.
De onmogelijke positie van Harald Jäger
Bij de grenspost aan de Bornholmer Strasse staat om tien uur 's avonds een kleine menigte. Een uur later zijn het er honderden. Om half twaalf zijn het er duizenden. Luitenant-kolonel Harald Jäger is de commandant van de post. Hij staat voor een onmogelijke situatie. Zijn orders zijn niet veranderd: de grens is gesloten. Maar de mensen voor hem geloven dat ze mogen doorlopen. Ze zijn vriendelijk maar vastbesloten. Ze scanderen niet. Ze schreeuwen niet. Ze staan er gewoon.
Jäger probeert instructies te krijgen. Hij belt zijn meerderen. Niemand weet wat hij moet doen. Niemand heeft orders. Het systeem dat op controle is gebouwd, is met één zinnetje in chaos gestort.
Om 23:30 uur neemt Harald Jäger zelf een beslissing. Hij geeft zijn bewakers opdracht de slagboom te openen. Geen instructies van boven. Geen toestemming van de partij. Alleen een man die ziet dat de situatie hem overstijgt en die besluit: dit is het moment. De slagboom gaat omhoog. De mensen lopen door. Ze beginnen te huilen. Ze omhelzen de bewakers. Ze omhelzen elkaar. Ze lopen West-Berlijn in en begrijpen nog niet goed wat er is gebeurd.
De nacht van de omhelzingen
Wat die nacht volgt is een van de meest bijzondere menselijke taferelen van de twintigste eeuw. Op de Kurfürstendamm, de grote winkelstraat van West-Berlijn, staan mensen die nooit een BMW van dichtbij hebben gezien naast mensen die elke BMW in de showroom kennen. Sommige Oost-Berlijners rijden gewoon een rondje in hun Trabant, de Kurfürstendamm op, omkeren, weer terug. Omdat ze het kunnen. Omdat het niet verboden is.
In de loop van die nacht beginnen mensen met houwelen en hamers op de muur te slaan. Drie weken later valt het communistische bewind in Tsjechoslowakije. Een maand later in Roemenië. Op 3 oktober 1990 is Duitsland officieel herenigd.
Een vergissing die de geschiedenis veranderde
Günter Schabowski sprak jaren later over zijn vergissing. Hij noemde het ein Irrtum, der die Geschichte verändert hat, een vergissing die de geschiedenis veranderde. Wat als hij het formulier wél had gelezen? Dan had hij gezegd: de nieuwe reisregels gaan morgen in, na afgifte van paspoorten. Dan was de menigte bij Bornholmer Strasse niet samengestroomd. In die extra weken had er van alles kunnen gebeuren. Geweld. Onderdrukking. Een Tiananmenplein aan de Spree.
In plaats daarvan liep een man naar een microfoon, las een formulier voor dat hij niet begreep, en zei: sofort, unverzüglich. Een andere man stond bij een slagboom, zag duizenden mensen die geloofden dat ze vrij waren, en besloot hen gelijk te geven. De wereld werd niet veranderd door een revolutie of een leger. Ze werd veranderd door een spiekbriefje dat iemand niet op tijd had gelezen, en door vijftien minuten waarin één grenswacht besloot dat de geschiedenis niet op orders hoefde te wachten.