Vijf legertanks rijden Amsterdam binnen om een kraakpand te ontruimen — het heftigste straatgevecht in naoorlogs Nederland
De stilte voor de storm
Amsterdam, 3 maart 1980, kort voor zeven uur in de ochtend. De Vondelstraat ligt nog in het donker. Bij de kruising met de Eerste Constantijn Huygensstraat staan barricades — metershoge wallen van straattegels, hekken en uitgebrande bouwketen. Drie dagen eerder riepen krakers hier de Vondelvrijstaat uit. Er brandden kampvuren, bands speelden, sympathisanten deelden brood en bier. Maar nu zijn de vuren bijna uit. De stad slaapt nog.
Alleen in de verte, vanuit de richting van de Overtoom, klinkt een geluid dat sinds de bevrijding niet meer in een Nederlandse stad is gehoord. Het lage, ratelende grommen van rupsbanden op asfalt. Vijf Leopard-pantsergenievoertuigen rijden Amsterdam binnen. Een helikopter cirkelt boven het Vondelpark. Vijftienhonderd agenten van de Mobiele Eenheid wachten in de zijstraten.
Woningnood en verzet
Om te begrijpen waarom er op deze ochtend tanks door Amsterdam rijden, moet je terug naar de woningnood. De stad telt eind jaren zeventig vierenvijftigduizend officieel geregistreerde woningzoekenden. Voor jonge mensen, studenten en gescheiden ouders is er niets — geen sociale huur, geen koopwoning. Tegelijkertijd staan duizenden panden leeg. Eigenaren speculeren, wachten op hogere prijzen, slopen voor parkeergarages.
In die kloof groeit de kraakbeweging. Kraken is in 1980 niet strafbaar, zolang een pand langer dan een jaar leegstaat. In die grijze zone bloeit een tegencultuur op. Geen woning, geen kroning wordt hun leuze. Jullie rechtsorde is de onze niet.
Vondelstraat 72, een statig hoekpand, staat al maanden leeg. Op 23 februari 1980 wordt het voor het eerst gekraakt. De Mobiele Eenheid ontruimt het binnen enkele uren. Maar op vrijdagavond 29 februari herkraken de krakers het pand — dit keer met veel meer mensen. Drie pelotons ME worden verjaagd. Drieënvijftig agenten raken gewond, vijfentwintig moeten naar het ziekenhuis. Het is een vernedering voor de Amsterdamse politie zoals zelden vertoond.
De krakers weten dat er wraak komt. Ze trekken hekken uit het Vondelpark, breken straattegels los, bouwen barricades zo hoog als een man. De Vondelvrijstaat is geboren.
Het besluit op Schiphol
Op zondagavond 2 maart komt een crisisgroep bijeen op Schiphol. Burgemeester Wim Polak is er, samen met de hoofdofficier van justitie en de hoofdcommissaris van politie. Per helikopter arriveert Hans Wiegel, minister van Binnenlandse Zaken. De legende wil dat Wiegel tijdens de vlucht tegen de piloot zei: Wat vinden jullie ervan mannen, zullen we even over de Vondelstraat vliegen?
Het besluit valt die avond. Het leger zal worden ingezet. Niet met bewapende tanks, maar met pantsergenievoertuigen — onbewapend materieel dat barricades kan wegduwen. Een gerechtelijke fictie. Voor het eerst sinds 1945 zal Nederlands militair materieel optrekken tegen Nederlandse burgers.
Zeven uur: het kwartier begint
Om zeven uur in de ochtend van 3 maart 1980 rijden de eerste drie pantsergenievoertuigen de Vondelvrijstaat binnen. De motoren brullen. De rupsbanden malen op het asfalt. Tweehonderd krakers en sympathisanten gaan op de grond zitten — een geweldloos gebaar, ontleend aan Gandhi, aan Martin Luther King. Een lichaam tegen een tank.
Maar de tanks rijden door. Niet langzaam. Niet voorzichtig. Vijftien, twintig kilometer per uur, schatten ooggetuigen later. Op het laatste moment springen de meeste mensen aan de kant. Binnen drie minuten ligt de Eerste Constantijn Huygensstraat open. Hekken plooien, straattegels splijten, bouwketen kraken. Vanuit de zijstraten dringt de Mobiele Eenheid op. Theo Temmink, verslaggever van de Volkskrant, staat in een portiek en noteert wat hij ziet. Hij zal het later vergelijken met een oorlogsgebied.
Eén kraker doet wat niemand verwacht. Frans de Wit, drieëntwintig jaar oud, klimt op een rijdende tank. Met een stoelpoot in zijn hand gaat hij op de pantsering zitten en weigert eraf te komen. Het beeld gaat de wereld over — één man op een tank, in een Europese hoofdstad, in vredestijd.
Waarom dit kwartier beslissend was
De ontruiming van Vondelstraat 72 duurt nog geen uur. Maar de beelden van tanks in Amsterdam blijven hangen. Twee maanden later, op 30 april 1980, breken tijdens de inhuldiging van koningin Beatrix opnieuw rellen uit. Geen woning, geen kroning galmt door de binnenstad. De krakersbeweging bereikt haar hoogtepunt — en begint tegelijk te versplinteren.
Het kwartier van 3 maart 1980 markeert een breekpunt. De overheid toont dat zij bereid is militair materieel in te zetten tegen eigen burgers. De kraakbeweging ontdekt dat geweldloos verzet tegen rupsbanden niet werkt. In de jaren die volgen verschuift het debat. In 2010 wordt kraken uiteindelijk strafbaar gesteld.
Maar op die vroege ochtend in de Vondelstraat, toen tweehonderd mensen gingen zitten voor een naderende tank, werd een grens overschreden die Nederland niet snel zou vergeten. De rechtsorde werd hersteld. De vraag wat die rechtsorde waard was, bleef spoken.