De geboorte van Europa

Vierentwintig ministers zetten hun handtekening onder het verdrag dat de Europese Unie sticht, en oorlog tussen oude aartsvijanden voorgoed ondenkbaar moet maken

Buiten hangt een grijze winterlucht boven de Maas. De temperatuur kruipt net boven het vriespunt. Maar binnen, in de Statenzaal van het Gouvernement, brandt het licht van kristallen kroonluchters. Bloemen staan opgesteld langs de wanden. Het Limburgs Symfonie Orkest heeft net de laatste noten gespeeld. Hussaren in ceremonieel tenue flankeren de ingang. Vierentwintig stoelen staan klaar achter een lange tafel bedekt met groen laken. Op die tafel ligt een document van honderden pagina's, juridisch jargon over monetaire convergentiecriteria, subsidiariteit, gemeenschappelijk buitenlands beleid. Maar de essentie past in één zin: op 7 februari 1992 wordt de Europese Unie geboren.

De schok van de Muur

Om te begrijpen wat er die ochtend in Maastricht gebeurt, moeten we terug naar 9 november 1989. Die nacht valt de Berlijnse Muur. Oost-Duitsers stromen naar het Westen, champagnekurken knallen, mensen hakken met hamers op beton. De Koude Oorlog eindigt niet met een knal maar met een feest. Maar achter de euforie schuilt onrust. Duitsland gaat herenigen. Het land dat twee wereldoorlogen begon, wordt weer één, tachtig miljoen inwoners, de grootste economie van het continent, de sterkste munt. In Parijs, in Londen, in Den Haag kijken leiders naar de kaart en rekenen. De vraag die Europa bezighoudt: hoe houd je dit nieuwe Duitsland verankerd? Het antwoord komt uit onverwachte hoek. Niet indammen, maar inbedden. Duitsland niet isoleren, maar zo diep in Europese structuren weven dat oorlog ondenkbaar wordt.

Twee mannen smeden dit plan. Helmut Kohl, de Duitse bondskanselier, eenenzestig jaar oud, een reus van een man uit de Palts. En François Mitterrand, de Franse president, vijfenzeventig, een socialistische estheet die als jongeman het Vichy-regime van binnenuit zag. Ze zijn tegengestelden, maar delen één overtuiging: hun generatie heeft de oorlog meegemaakt, hun generatie moet de vrede bezegelen. In besloten gesprekken maken ze een deal. Duitsland geeft zijn geliefde D-mark op. In ruil krijgt Europa een gemeenschappelijke munt. Frankrijk krijgt grip op Duitse monetaire macht. Duitsland krijgt rehabilitatie, een definitief afscheid van het nazi-verleden.

Het beslissende kwartier

Op 7 februari 1992, kwart over elf, nemen de ministers plaats. Hans van den Broek, de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, vijfenvijftig jaar oud, zit als gastheer aan het hoofd. De camera's draaien. Fotografen verdringen zich achter de afzetting. Een voor een komen de delegaties naar voren. Elke lidstaat tekent twee keer, één handtekening van de minister van Buitenlandse Zaken, één van de minister van Financiën. Vierentwintig handtekeningen in totaal.

De Britse minister Douglas Hurd, eenenzestig jaar, tekent met een uitgestreken gezicht. Later zal een journalist van The Guardian noteren dat Hurd "niet zeker wist wat hij had ondertekend." De Franse delegatie arriveert met de nonchalance van een land dat weet dat het onmisbaar is. Roland Dumas, negenenzestig jaar, minister van Buitenlandse Zaken, tekent naast zijn collega van Financiën. Dan de Duitsers. Theo Waigel, tweeënvijftig, minister van Financiën, zet zijn naam onder het document dat de D-mark zal vervangen door iets nieuws, een munt die nog geen naam heeft, maar die straks de euro zal heten. De jongste ondertekenaar is Jean-Claude Juncker, de Luxemburgse minister van Financiën, zevenendertig jaar oud. Over twee decennia zal hij voorzitter worden van de Europese Commissie. Maar op 7 februari 1992 is hij gewoon een van de vierentwintig.

Twijfel onder de kroonluchters

Niet iedereen in de zaal deelt het visioen van Jacques Delors, voorzitter van de Europese Commissie, die oproept tot een federaal Europa, een Verenigde Staten van Europa naar het voorbeeld van de founding fathers. De Britten hebben uitzonderingen bedongen, zij hoeven niet mee te doen aan de gemeenschappelijke munt, zij tekenen niet voor het sociale hoofdstuk. Premier John Major zal later verklaren: "Wij hebben twee dingen in dit verdrag die anders zijn dan wat de anderen tekenen." De Denen zijn aanwezig, maar thuis wacht een referendum. En die bevolking is sceptisch.

Premier Ruud Lubbers, de Nederlandse gastheer, kiest zijn woorden zorgvuldig. "Maastricht is de hand die Nederland uitsteekt naar Europa," zegt hij. En hij voegt eraan toe: dit verdrag is slechts een stap. Een stap op weg naar een steeds hechtere unie. Een stap. Geen eindpunt. Want het verdrag is getekend, maar niet geratificeerd. Elk van de twaalf parlementen moet nog instemmen. In juni 1992 stemmen de Denen nee, met 50,7 procent. Het verdrag wankelt. Pas na een tweede referendum, in mei 1993, met uitzonderingen voor Denemarken, gaat het door. In Frankrijk is de marge nog smaller: 51,05 procent stemt ja.

Waarom dit kwartier beslissend was

Vijftien minuten kostte het om vierentwintig handtekeningen te zetten. Maar wat als Maastricht was mislukt? Als de Denen definitief nee hadden gezegd, of de Fransen hun nipte meerderheid niet hadden gehaald? Dan was er geen Europese Unie gekomen. Geen euro. Geen vrij verkeer van personen zoals we dat nu kennen. Misschien was Duitsland alsnog zijn eigen weg gegaan, een economische grootmacht zonder Europese verankering. Misschien waren de oude wonden weer gaan etteren. Wat op 7 februari 1992 in de Statenzaal van het Gouvernement aan de Maas werd bezegeld, was meer dan een verdrag. Het was een belofte, van een generatie die de loopgraven en de kampen nog kende, aan generaties die dat niet meer zouden kennen. Die belofte staat nog steeds.