Diep onder water, omringd door explosies, weigert één Sovjet-officier de nucleaire torpedo af te vuren die de Derde Wereldoorlog had kunnen ontketenen
Het is 23.00 uur in de Sargassozee, ergens ten noorden van Cuba. De Sovjet-onderzeeër B-59 bevindt zich al dagen onder water, opgejaagd door de Amerikaanse marine. In de commandocentrale is de temperatuur opgelopen tot meer dan vijftig graden. De lucht is zo dik dat bemanningsleden flauwvallen. En dan beginnen de explosies.
Elf Amerikaanse torpedobootjagers en het vliegdekschip USS Randolph hebben de B-59 gelokaliseerd. Ze droppen signaaldieptebommen, kleine ladingen, bedoeld om de onderzeeër te dwingen naar de oppervlakte te komen. Maar kapitein Valentin Savitsky, afgesneden van alle communicatie met Moskou, weet dat niet. Wat hij weet: zijn schip ligt onder vuur. Vliegtuigen scheren twintig tot dertig meter over de commandotoren. Automatische kanonnen lossen meer dan driehonderd schoten. De Derde Wereldoorlog, concludeert Savitsky, is begonnen.
Een wereld op de rand
Om te begrijpen hoe de mensheid op 27 oktober 1962 zo dicht bij haar eigen vernietiging komt, moeten we dertien dagen terug. Op 14 oktober ontdekken Amerikaanse U-2 verkenningsvliegtuigen dat de Sovjet-Unie in het diepste geheim nucleaire raketten op Cuba installeert, raketten die binnen minuten Washington, New York en Miami kunnen bereiken. President John F. Kennedy kiest niet voor een directe aanval. Hij kondigt een maritieme blokkade af. Sovjet-schepen varen door. Amerikaanse marineschepen maken zich klaar om te onderscheppen. In beide landen worden nucleaire bommenwerpers in gereedheid gebracht.
Premier Nikita Chroesjtsjov, achtenzestig jaar en een meester in politiek schaakspel, heeft de raketten naar Cuba gestuurd als antwoord op de Amerikaanse Jupiter-raketten in Turkije en Italië. Nu dreigt zijn gok uit de hand te lopen. Op de ochtend van 27 oktober, om 10.19 uur Amerikaanse oostkusttijd, raakt een Sovjet-luchtdoelraket het U-2 vliegtuig van majoor Rudolf Anderson boven Cuba. De vijfendertigjarige piloot sterft onmiddellijk. In Washington verstijft het crisisteam van Kennedy. Dit is oorlog, denken ze. Moskou heeft de eerste zet gedaan. Maar Moskou weet van niets, generaals in Cuba hebben op eigen houtje gevuurd.
Het beslissende kwartier
In de commandocentrale van de B-59 staat Vasily Arkhipov, zesendertig jaar oud, chef-staf van de gehele onderzeebootbrigade. Een jaar eerder werd hij aan boord van de onderzeeër K-19 aan straling blootgesteld bij een ongeluk. Nu staat hij tegenover zijn kapitein, die eist dat de nucleaire torpedo wordt afgevuurd, een wapen met de kracht van de bom op Hiroshima.
Savitsky wil niet weerloos ten onder gaan. Maar voor een nucleaire lancering is de toestemming van Arkhipov vereist.
Arkhipov weigert.
We weten niet precies wat hij zegt in die verstikkende, overvolle ruimte. De Sovjet-archieven zwijgen over de details. Wat we weten is dat hij kalm blijft. Dat hij weigert toe te geven aan de druk. Dat hij erop staat eerst naar de oppervlakte te gaan en contact te zoeken met Moskou. De discussie duurt een kwartier. Boven hen blijven de dieptebommen vallen. De bemanning wacht.
En dan zwicht Savitsky.
De oppervlakte
Als de B-59 bovenkomt, schijnen Amerikaanse zoeklichten op de commandotoren. Helikopters cirkelen boven het schip. Er wordt niet geschoten. De Amerikanen weten op dat moment niet wat ze hebben voorkomen, de informatie dat de onderzeeër een nucleaire torpedo droeg komt pas decennia later naar buiten.
Die nacht ontmoet Robert Kennedy in het geheim de Sovjet-ambassadeur Anatoly Dobrynin. De deal die volgt is simpel: de Sovjet-Unie verwijdert haar raketten uit Cuba, Amerika belooft Cuba niet binnen te vallen. Het geheime onderdeel, dat ook de Amerikaanse Jupiter-raketten uit Turkije verdwijnen, blijft decennialang verborgen. Op 28 oktober kondigt Chroesjtsjov via Radio Moskou aan dat de raketten worden teruggetrokken.
De bemanning van de B-59 wordt niet als helden ontvangen. Ze worden beschouwd als lafaards die zich hebben overgegeven aan de vijand. Arkhipov keert terug naar een leven in de schaduw. Hij wordt bevorderd tot vice-admiraal, maar zijn rol blijft onbekend totdat historici de puzzelstukjes samenvoegen.
Waarom dit kwartier beslissend was
In de verstikkende hitte van een onderzeeër, omringd door explosies en afgesneden van de wereld, hield één man vast aan zijn twijfel. Vasily Arkhipov vroeg om tijd toen er geen tijd leek te zijn. Hij eiste zekerheid toen de druk ondraaglijk was. Dat kwartier discussie, die vijftien minuten waarin hij weigerde toe te geven, gaf de diplomatie boven water de kans om te slagen.
Dean Rusk, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, zei later: "We stonden oog in oog, en ik denk dat de ander net heeft geknipperd." Maar de waarheid is dat beide kanten knipperden. En diep onder water, waar niemand het kon zien, knipperde Arkhipov als eerste, niet uit zwakte, maar uit wijsheid. De nucleaire torpedo bleef in zijn buis. De mensheid kreeg nog een dag.