In negentig seconden leidt Oranje, na vijfentwintig kwartier is de droom voorbij, hoe Nederland de mooiste verliezers aller tijden werd
München, 7 juli 1974, zestien uur. Het Olympiastadion baadt in de middagzon. De tribunes zitten stampvol, de lucht trilt van verwachting. In de middencirkel staat Johan Cruijff, zevenentwintig jaar oud, aanvoerder en bezieler van het Totaalvoetbal. Naast hem Johan Neeskens, tweeëntwintig, de motor op het middenveld. Tegenover hen: Franz Beckenbauer, de keizer, libero en leider van de Duitse machine. De Engelse scheidsrechter Jack Taylor brengt zijn fluit naar zijn lippen. Over enkele seconden begint een wedstrijd die de Nederlandse voetbalziel voorgoed zal tekenen.
De invasie
Om te begrijpen wat er op 7 juli 1974 in dit stadion staat te gebeuren, moeten we terug naar het begin van het toernooi. Nederland heeft zich voor het eerst sinds 1938 geplaatst voor een WK. Maar dit is geen gewone terugkeer. Dit is een invasie. Onder bondscoach Rinus Michels speelt Oranje een vorm van voetbal die niemand eerder heeft gezien. Totaalvoetbal, noemen ze het. Spelers wisselen voortdurend van positie. Verdedigers worden aanvallers, aanvallers verdedigen. Het is georganiseerde chaos, een vloeibare formatie die tegenstanders duizelig maakt. In de groepsfase vermorzelt Nederland Argentinië met vier tegen nul. In de tweede ronde volgt een twee-nul overwinning op regerend wereldkampioen Brazilië. De wereld is verbijsterd. Dit Nederlandse elftal speelt niet alleen voetbal, het herdefinieert de sport.
Zestien passes, nul Duitse balcontacten
Dan, de aftrap. De bal gaat van Nederlandse voet naar Nederlandse voet. Eén pass. Twee. Drie. De Duitsers jagen, maar raken niets. Vier. Vijf. Zes. Het publiek wordt onrustig. De bal reist over het hele veld, van verdediger naar middenvelder, van middenvelder naar aanvaller, terug naar verdediger. De Duitse spelers rennen, zoeken, grijpen naar lucht. Bij de zestiende pass ontvangt Cruijff de bal op de linkerkant. Hij kijkt op, ziet ruimte, begint te dribbelen. Richting het strafschopgebied. Hij passeert Berti Vogts, de man die hem de hele wedstrijd moet bewaken. Dan is hij binnen de zestien. Uli Hoeneß, de tweeëntwintigjarige Duitse middenvelder, ziet geen andere optie. Hij strekt zijn been. Cruijff gaat neer. Jack Taylor wijst naar de stip. Penalty. De wedstrijd is negentig seconden oud. Neeskens legt de bal op de stip, neemt een aanloop, schiet door het midden. Doelman Sepp Maier duikt naar links. Het net bolt. Eén tegen nul.
De ommekeer
Wat nu volgt, zal decennialang worden geanalyseerd, betwist en betreurd. Nederland drukt niet door. In plaats van de genadeslag uit te delen, lijkt Oranje te genieten van het moment. De bal gaat rond, maar de urgentie verdwijnt. Cruijff speelt later naar eigen zeggen zijn slechtste wedstrijd van het toernooi. De Duitsers herpakken zich. In de vijfentwintigste minuut dringt Bernd Hölzenbein het Nederlandse strafschopgebied binnen. Wim Jansen strekt zijn been. Hölzenbein gaat neer. Taylor wijst opnieuw naar de stip. Paul Breitner schiet onberispelijk raak. Eén tegen één. Achttien minuten later, in de drieënveertigste minuut, is daar Gerd Müller. Müller draait, schiet, scoort. Twee tegen één voor West-Duitsland. De tweede helft brengt geen verlossing. Nederland dringt aan, creëert kansen, maar de bal wil er niet in. Het fluitsignaal klinkt. West-Duitsland is wereldkampioen.
Meer dan voetbal
De finale van 7 juli 1974 is meer dan een voetbalwedstrijd. Het is een confrontatie tussen twee filosofieën. Het Nederlandse Totaalvoetbal belichaamt creativiteit, vrijheid, de schoonheid van het onverwachte. Het Duitse spel staat voor structuur, efficiëntie, de kracht van collectieve wil. Op die zondagmiddag in München wint de wil het van de schoonheid. Voor Nederland krijgt de nederlaag een diepere lading. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog is nog vers. Veel Nederlandse kijkers ervaren het verlies tegen de Duitsers als meer dan sportief falen.
Waarom dit kwartier beslissend was
De erfenis van dat openingskwartier is paradoxaal. Nederland verliest, maar verandert het wereldvoetbal voorgoed. Het Totaalvoetbal wordt de blauwdruk voor elke tactische revolutie die volgt, van het Barcelona van Pep Guardiola tot het moderne tiki-taka. De wortels liggen in dat Nederlandse elftal van 1974. Johan Cruijff reflecteert jaren later: de hele filosofie van hoe voetbal gespeeld moest worden, werd gevestigd in het WK van 1974. Die filosofie is vandaag de dag nog steeds geldig. En misschien, zegt hij, waren zij uiteindelijk de echte winnaars, geen elftal uit dat toernooi is de wereld zo bijgebleven als het hunne. Maar voor Nederland wordt de finale een open wond. Bijna-glorie wordt een nationaal kenmerk. Ze kwamen als revolutionairen. Ze vertrokken als de mooiste verliezers aller tijden.