Op een namidddag in Den Haag worden twee broers die twintig jaar de Republiek hebben bestuurd, door een menigte vermoord — terwijl de autoriteiten toekijken.
Den Haag, 20 augustus 1672, halftwee in de middag. Het is bloedheet. De Gevangenpoort staat open, het plein ervoor begint zich te vullen met mannen die wachten, een soort collectieve stemming die al uren zichtbaar is opgebouwd. Johan de Witt, zesenveertig jaar oud, raadpensionaris tot twee weken geleden, betreedt de gevangenis. Hij is gekomen voor zijn broer Cornelis, die gisteren is vrijgesproken van hoogverraad — een beschuldiging die waarschijnlijk een leugen is, geplaatst door iemand die Johan de Witt van het politieke toneel wil verdwijnen. Vrienden hebben hem gesmeed niet te gaan. Hij gaat toch.
Dit is wat volgt: vijftien minuten waarin twee van de machtigste mannen van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën worden gelyncht op een openbaar plein, onder het oog van mensen die hen moeten beschermen.
De storm die opbouwde
Om het moment zelf te begrijpen moet je het voorgaande voelen. Het Rampjaar 1672 is niet zomaar een crisisjaar — het is voelbaar als een inzinking. Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen vallen tegelijkertijd aan. Nederlandse dorpen branden. De landsverdediging, twintig jaar lang ondermaats omdat Johan de Witt op diplomatie en handel vertrouwde, blijkt papieren bescherming. In juni is Cornelis de Witt gearresteerd op basis van een aangifte van een barbier-chirurgijn die zegt dat Cornelis hem opdracht gaf om Willem III van Oranje te vermoorden — een verhaal dat op geen enkele wijze kan kloppen, maar dat in deze sfeer van paniek en schuldzoeking als waarheid wordt aangegoten. Hij wordt gefolterd. Zijn broer Johan treedt op 4 augustus af. De macht gaat naar Willem III van Oranje, die stadhouder wordt. De Ware Vrijheid — het model van burgerlijk bestuur zonder erfelijke dynast — is voorbij.
En nu, zestien dagen later, zit Cornelis nog steeds vast.
Het plein vult zich
Johan de Witt arriveert en het gebeurt snel daarna. De menigte voor de Gevangenpoort is geen toevallige verzameling — er zijn berichten geweest, er is gesproken, pamfletten zijn gedrukt voordat de broers dood zijn. Iemand forceer het slot van de poort. Johan en Cornelis worden naar buiten gedrongen. Ze proberen hun koets te bereiken. Ze komen niet verder.
De schout van Den Haag, verantwoordelijk voor de openbare orde, is aanwezig. Hij grijpt niet in. Of hij het niet aandurft of niet wil, zal niemand echt weten. De burgerwacht, die zou moeten beschermen, is op dit cruciale moment afwezig of ondermaats. Het is geen onverschilligheid die hier werkzaam is — het is structureel, georganiseerd, tot in de onttrekking van autoriteit toe.
De menigte stort zich op de broers. Er wordt geschoten, geslagen met bajonetten, kapmessen. Johan de Witt sterft op het plein. Cornelis, al verzwakt door twee maanden gevangenschap en foltering, sterft naast hem.
Na het sterven
Wat volgt zijn de minuten die niemand kan rechtvaardigen met aangestoten gemoedsverhittingen. De lichamen worden naar het Groene Zoodje gebracht en aan de galg opgehangen. De menigte snijdt ze systematisch uiteen: vingers worden afgehakt, oren, het hart wordt uit de borst gesneden. Dit is geen woede — dit is ritueel, voorbereiding, kennis van waar het naar toe gaat.
Willem III van Oranje reageert niet. Hij zegt niets, doet niets, en de macht in de Republiek verschuift definitief naar het Oranjehuis. Over honderd jaar zal nog steeds het licht van de Ware Vrijheid niet zijn aangestoken.
Het beslissende kwartier is voorbij. De geschiedenis van de Nederlandse staat heeft van richting veranderd — niet door een besluit, niet door debat, maar door de afwezigheid van bescherming op het moment dat het het meest nodig was. Twee broers die twintig jaar het land hebben geleid, liggen dood op een plein in Den Haag. En niemand die het tegenhoudt.