Om 05:00 uur slaapt Kyiv nog, zeventien minuten later bereikt de eerste explosie de stad en verandert het continent voorgoed
De Oekraïense hoofdstad slaapt nog. In appartementencomplexen branden hier en daar lichten, vroege vogels die zich klaarmaken voor weer een gewone donderdag. Ergens in een slaapkamer ligt president Volodymyr Zelenskyy, een voormalig komiek van vierenveertig jaar die drie jaar eerder met een verpletterende meerderheid werd gekozen. Misschien droomt hij nog. Of hij ligt wakker, onrustig, want de geruchten over een Russische invasie worden al weken luider. Maar niemand wil echt geloven dat het zal gebeuren. Niet zo. Niet nu. Niet op deze schaal.
Het grensdorp dat het eerst wist
Driehonderd kilometer naar het oosten, in de oblast Luhansk, is het op 24 februari 2022 al begonnen. Om 03:40 uur Kyiv-tijd vielen de eerste granaten bij het grensdorp Milove. Maar dat weet Kyiv nog niet. Dat weet de wereld nog niet. In Moskou heeft een man van negenenzestig jaar zojuist plaatsgenomen voor een camera. Vladimir Poetin, gevormd door het verlies van de Sovjet-Unie en geobsedeerd door Oekraïne als historisch Russisch grondgebied, zal zo dadelijk een televisieboodschap uitspreken die Europa voorgoed zal veranderen.
Rond 05:00 uur Kyiv-tijd begint de uitzending. Poetin zit alleen aan een bureau, de Russische vlag achter hem. Zijn gezicht is bleek, zijn stem monotoon. Hij spreekt over acht jaar Oekraïense agressie tegen de Donbas. Over genocide op Russischsprekenden, een beschuldiging die door geen enkel internationaal onderzoek wordt ondersteund. En dan de woorden die alles veranderen: "Ik heb besloten tot een speciale militaire operatie." Het doel, zegt hij, is demilitarisering en denazificatie. Woorden die absurd klinken over een land geleid door een Joodse president wiens familieleden omkwamen in de Holocaust.
Terwijl Poetin nog spreekt
De kruisraketten zijn al onderweg terwijl de Russische president zijn betoog voortzet. Ze komen van alle kanten. Vanuit het noorden, vanaf Belarussisch grondgebied. Vanuit het oosten, over de Russische grens. Vanuit het zuiden, vanaf de Krim en schepen op de Zwarte Zee. Om 05:17 uur bereikt de eerste explosie Kyiv. Een luchthaven wordt geraakt. In Kharkiv ontploffen bommen nabij het stadscentrum. In Marioepol landen amfibische troepen. In Odesa klinken explosies. Russische tanks rollen Oekraïne binnen via ten minste drie assen. De invasie is geen beperkte operatie in de Donbas. Het is een volledige aanval op een soevereine natie van drieënveertig miljoen mensen.
Zelenskyy wordt gewekt door zijn adviseurs, rond 05:00 uur volgens reconstructies. Zijn eerste reacties zijn praktisch: martial law, algemene mobilisatie, contact met westerse leiders. Later die ochtend spreekt hij zijn volk toe via video. "Rusland heeft een verraderlijke aanval uitgevoerd op onze staat," zegt hij, "net als nazi-Duitsland deed in de jaren van de Tweede Wereldoorlog." Het is een toespraak van een man die weet dat hij doelwit nummer één is. Amerikaans inlichtingenpersoneel biedt hem evacuatie aan. Zijn antwoord wordt wereldberoemd: "Ik heb munitie nodig, geen lift."
De keuze om te blijven
Die keuze om te blijven, om zichtbaar te zijn, om te vechten, bepaalt de loop van de oorlog. Een gevluchte president had het Oekraïense verzet kunnen breken. Een president in zijn hoofdstad wordt een symbool. Overal in het land grijpen mannen naar wapens. Wachtrijen vormen zich bij rekruteringsbureaus. Vrouwen en kinderen vluchten naar het westen, naar de grenzen met Polen, Roemenië, Hongarije. Op 24 februari 2022 alleen al verlaten honderdduizenden mensen hun huizen. Het is het begin van de grootste vluchtelingencrisis in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog.
Poetins gok was gebaseerd op een fundamentele misrekening: dat Oekraïne zou breken, dat het Westen zou buigen. Het tegendeel gebeurt. Binnen dagen leggen de Europese Unie en de Verenigde Staten ongekende sancties op. Duitsland kondigt een radicale ommekeer aan in zijn buitenlandbeleid. Zweden en Finland, decennialang neutraal, vragen NAVO-lidmaatschap aan.
Vijftien minuten die alles veranderden
Tussen 05:00 en 05:17 uur op 24 februari 2022, het kwartier tussen Poetins televisieboodschap en de eerste explosie in Kyiv, verandert de Europese veiligheidsorde definitief. Een continent dat dacht dat grote oorlogen tot het verleden behoorden, wordt wakker geschud. De postkoude-oorlogsperiode eindigt die ochtend, niet met onderhandelingen of verdragen, maar met kruisraketten op een slapende hoofdstad en een komiek die weigert te vluchten. Het beslissende kwartier begon met een leugen voor een camera in Moskou. Het eindigde met een president die bleef staan.