Om 01:23:40 uur ontploft reactor 4 van Tsjernobyl — het resultaat van een veiligheidstest die fataal misging
Pripjat, Oekraïense SSR, 26 april 1986, tien over één 's nachts. In de controlekamer van reactor 4 van de V.I. Lenin Kerncentrale staan drie mannen voor een wand vol meetklokken, knoppen en schakelaars. Het is stil, op het zoemen van de ventilatoren na. Het lampenpaneel boven hun hoofden brandt rood en geel. Het vermogen van de reactor is net gestabiliseerd op tweehonderd megawatt — veel te laag voor de veiligheidstest die ze geacht worden uit te voeren. In de procedure staat: zevenhonderd megawatt. Maar plaatsvervangend hoofdingenieur Anatoli Djatlov zegt: we gaan door.
De modelstad naast de reactor
De kerncentrale van Tsjernobyl is in het voorjaar van 1986 een van de grootste van de Sovjet-Unie. Vier reactoren draaien, twee zijn in aanbouw. Het plan: twaalf reactoren, de grootste kerncentrale ter wereld. Het reactortype is RBMK — een Sovjet-ontwerp. Groot, krachtig, goedkoop te bouwen. Grafiet als moderator, water als koelmiddel. De reactor is zo groot dat hij amper in het gebouw past: vierenveertig meter lang, twintig meter breed, duizenden brandstofkanalen.
Naast de centrale ligt Pripjat, een modelstad gebouwd in 1970 voor de werknemers. Negenenveertigduizend inwoners. Brede straten, parken, een pretpark dat op 1 mei zou openen — een reuzenrad, botsauto's. De lonen zijn hoger dan gemiddeld, de winkels beter gevuld. Niemand praat over straling.
Maar de RBMK-reactor heeft een geheim. Een ontwerpfout zo gevaarlijk dat de staat hem geheimhoudt, zelfs voor de mensen die de reactor bedienen. Onder bepaalde omstandigheden kunnen de controlestaven, wanneer ze naar beneden worden gelaten om de reactie te stoppen, het vermogen juist laten toenemen. Korte tijd. Maar genoeg.
Een uitgestelde test, een onvoorbereide ploeg
De test die in de nacht van 26 april wordt uitgevoerd, is ironisch genoeg een veiligheidstest. Het doel: controleren of de turbogenerator nog genoeg elektriciteit kan leveren om de koelpompen draaiende te houden bij stroomuitval — de veertig tot zestig seconden die de nood-dieselgeneratoren nodig hebben om op te starten.
De test was oorspronkelijk gepland voor de dagploeg op 25 april. Maar in de middag belt de energieleiding van Kiev: er is meer stroom nodig. De test wordt uitgesteld. Het noodkoelsysteem blijft uitgeschakeld. Om elf uur 's avonds komt het groene licht uit Kiev. Dan komt de nachtploeg binnen. Zij zijn hier niet op voorbereid. In hun instructieboek staat: test wordt uitgevoerd door de dagploeg. Maar de dagploeg is naar huis.
En dus staat Leonid Toptunov, vijfentwintig jaar oud, achter de controletafel. Hij werkt sinds maart 1983 in Tsjernobyl, heeft slechts twee maanden ervaring met zelfstandig bedienen van de reactor. Naast hem staat ploegchef Aleksandr Akimov, tweeëndertig jaar, zijn beste vriend op de centrale. Boven hen hangt het gezag van Djatlov, vijfenvijftig, een man die eerder kernreactoren bouwde voor onderzeeboten en vannacht gelooft dat de test gewoon moet worden afgerond.
Het kwartier
Om 01:19 uur is het vermogen van de reactor veel te laag. Xenon heeft zich opgehoopt in de kern — een natuurlijk bijproduct dat de kettingreactie remt. De normale procedure zou zijn: uitschakelen, drie dagen wachten. Djatlov kan zich geen drie dagen veroorloven. De onderhoudsbeurt begint morgenochtend.
Om het vermogen omhoog te krijgen laat Toptunov steeds meer controlestaven naar boven gaan. Het protocol eist minimaal vijftien staven in de kern. Uiteindelijk zijn het er minder dan acht.
Om 01:22:10 uur wordt het waterdebiet verminderd. Minder water betekent meer stoom. Meer stoom betekent meer vermogen. De mannen denken dat ze de situatie onder controle hebben.
Om 01:23:04 uur begint de test officieel. Akimov geeft het startsein. Op dezelfde seconde begint het vermogen ongewoon snel te stijgen.
Om 01:23:40 uur roept Akimov de instructie. Toptunov drukt op AZ-5, de noodstopknop. Tweehonderdachtendertig controlestaven beginnen naar beneden te vallen. En dan gebeurt wat Toptunov ooit had gelezen en niemand wilde geloven: de grafieten uiteinden van de staven duwen de reactie omhoog in plaats van omlaag. Het vermogen schiet naar dertig gigawatt — tien keer de normale waarde — binnen vijf seconden.
Om 01:23:58 uur klinkt een doffe dreun. Het duizend ton zware betonnen deksel van het reactorvat wordt van zijn plaats geblazen, tolt door de lucht, valt terug, staat verticaal in de kern. Een tweede explosie scheurt het dak open. Brandend grafiet vliegt honderden meters de nacht in. Uit het gat stijgt een pilaar van radioactief materiaal, blauw oplichtend.
De leugen die dagen duurde
In de controlekamer weigert Djatlov te geloven wat er is gebeurd. Hij stuurt Akimov en Toptunov het reactorgebouw in om waterkleppen handmatig te openen — een zinloze opdracht, want er is geen kern meer om te koelen. In twintig minuten lopen beide mannen dodelijke stralingsdoses op. Om 01:28 uur arriveren de eerste brandweerlieden. Zevenentwintig mannen zonder dosismeters. Zij weten niet dat het grafiet onder hun laarzen radioactiever is dan alles wat een mens mag aanraken.
Pas zesendertig uur later, op 27 april om 14:00 uur, begint de evacuatie van Pripjat. Via luidsprekers krijgen bewoners te horen dat ze voor drie dagen vertrekken. Ze mogen één koffer meenemen. Negenenveertigduizend mensen verlaten hun stad. Niemand keert ooit terug om te blijven.
Achtentwintig reddingswerkers sterven in de weken erna aan acute stralingsziekte. De Sovjet-autoriteiten zwijgen. Het duurt tot 28 april — wanneer Zweedse meetstations alarm slaan over radioactieve wolken boven Scandinavië — voordat Moskou toegeeft dat er iets is gebeurd. Zelfs dan spreken ze van een "ongeval" waarbij "maatregelen worden genomen."
Waarom dit kwartier beslissend was
Vijftien minuten. Dat is de tijd tussen het moment waarop de test begon en het moment waarop reactor 4 ophield te bestaan. In die vijftien minuten stapelden ontwerpfouten, systeemfouten en menselijke fouten zich op tot een catastrofe die drie decennia later nog steeds een zone van dertig kilometer onbewoonbaar houdt.
Maar de gevolgen reikten verder dan straling. De ramp dwong de Sovjet-Unie tot een ongekende openheid. Glasnost — het beleid van transparantie dat Gorbatsjov eerder dat jaar had afgekondigd — werd van retoriek tot noodzaak. De leugens over Tsjernobyl ondermijnden het vertrouwen in de staat op een manier die niet meer te repareren viel. Vijf jaar later hield de Sovjet-Unie op te bestaan.
Leonid Toptunov en Aleksandr Akimov stierven beiden op 11 mei 1986, twee weken na de ramp, in het Zesde Klinisch Ziekenhuis in Moskou. Ze werden begraven op de Mitinskoje-begraafplaats, in loden kisten, onder beton. Anatoli Djatlov kreeg tien jaar cel wegens criminele nalatigheid. Hij stierf in 1995, waarschijnlijk aan de gevolgen van de straling die hij die nacht opliep.
Het reuzenrad van Pripjat heeft nooit gedraaid.