Een boerenzoon uit het Drentse veen hoort in een telefoontje uit Stockholm dat zijn moleculaire motor, een miljardste van een meter groot, de Nobelprijs voor Scheikunde heeft gewonnen.
Paterswolde, woensdag 5 oktober 2016, rond zes uur in de ochtend. Het dorp bij Groningen is nog stil als in een woonhuis de telefoon gaat. Ben Feringa, vijfenzestig jaar, hoogleraar scheikunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, neemt op. Aan de andere kant van de lijn zit Stockholm. De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen heeft nieuws voor de boerenzoon uit het Bourtangermoeras. Het gaat over de kleinste machine ter wereld, een machine die draait.
Een jongen uit het veen
Om te begrijpen wie hier opneemt, moet je terug naar Barger-Compascuum, dicht bij de Duitse grens. Ben Feringa is de tweede van tien kinderen in een katholiek boerengezin. Zijn vader Geert is boer, zijn moeder heet Lies. In zijn stamboom staan voorouders die in het veen werkten. Later zal hij zeggen dat zijn inspiratie voor moleculaire motoren voortkomt uit die jeugd op het platteland, tussen de natuur en het landleven.
Hij studeert scheikunde in Groningen en promoveert er in 1978. Na enkele jaren bij Shell keert hij terug en wordt in 1988 hoogleraar organische chemie. De erkenning volgt gestaag: de Spinozapremie in 2004, het lidmaatschap van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in 2006. Zijn werk blijft fundamenteel, ver van de praktijk. Hij zoekt moleculen die onder invloed van licht van vorm veranderen, schakelaars voor steeds kleinere elektronica.
Een molecuul dat niet doet wat het moet doen
In 1999 verschijnt er op zijn laboratorium iets wat niet in het plan past. Zijn postdoc Nagatoshi Koumura presenteert afwijkende resultaten. Het molecuul schakelt niet tussen twee posities. Een deel ervan maakt een volledige draai van 360 graden, en daarna nog een, steeds in dezelfde richting. Feringa kan dit afdoen als een meetfout. Hij herkent het als wat het is: de eerste moleculaire motor. "Toen we dit beseften, was het een echt eureka-moment," zegt hij later.
De motor is één nanometer groot en wordt aangedreven door ultraviolet licht. Zijn groep bouwt verder en maakt een nano-auto, een langwerpig molecuul met moleculaire motoren als wielen. Onder een rastertunnelmicroscoop rijdt het voertuig in tien stappen zo'n zes nanometer over een metaaloppervlak, in een vrijwel rechte lijn. Het is een reis van bijna niets.
Het kwartier
Op 5 oktober 2016 komt het gesprek uit Stockholm. De precieze minuut is niet gedocumenteerd, de inhoud wel. De Nobelprijs voor de Scheikunde 2016 gaat naar Jean-Pierre Sauvage, Sir James Fraser Stoddart en Bernard Lucas Feringa, voor het ontwerp en de synthese van moleculaire machines.
Ook de andere twee laureaten worden vóór de openbare bekendmaking persoonlijk gebeld. Fraser Stoddart, vierenzeventig, hoogleraar aan Northwestern University, hoort het om vier uur 's ochtends lokale tijd. "Ik ben overdonderd en in shock," zegt hij in een telefooninterview, waarna hij zijn dochters belt. Jean-Pierre Sauvage, eenenzeventig, emeritus hoogleraar in Straatsburg, noemt de prijs degene waar de meeste wetenschappers in hun wildste dromen niet eens van durven dromen.
In Paterswolde weet Feringa het dan al. De wereld weet het nog niet. Wat er in de uren daartussen door hem heen gaat, is niet vastgelegd. Later in de ochtend zit hij op zijn kantoor aan het Stratingh Institute for Chemistry.
Om kwart voor twaalf, Midden-Europese zomertijd, maakt de Academie in Stockholm het officieel bekend. Drie mannen uit drie landen delen de prijs: Frankrijk, de Verenigde Staten en Nederland. Sauvage maakte de eerste catenaan, een ketting van in elkaar grijpende moleculaire ringen. Stoddart ontwikkelde de rotaxaan, een ring die over een as kan schuiven. Feringa bouwde de eerste moleculaire motor die continu in één richting draait.
Het fundament onder de motor
Feringa's doorbraak komt niet uit het niets. In 1959 houdt Richard Feynman zijn lezing "There's Plenty of Room at the Bottom" en speculeert hij als eerste over machines op moleculaire schaal. In 1981 maakt de scanningtunnelmicroscoop individuele atomen zichtbaar. In 1983 koppelt Sauvage met behulp van een koperion twee ringvormige moleculen tot een keten, niet via een gewone covalente binding maar via een mechanische. Dat is cruciaal, want een machine heeft onderdelen nodig die ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. In 1991 rijgt Stoddart een ring om een as, zodat de ring langs de as kan glijden.
Wat ontbreekt, is een onderdeel dat niet heen en weer gaat, maar rondgaat en doorgaat. Dat levert Feringa in 1999.
Een afdeling die juicht
In Groningen duurt het niet lang. Vanuit zijn kantoor wordt Feringa doorgeschakeld naar de pers in Stockholm. Daarna volgt een juichende ontvangst door zijn afdeling. Een hoogleraar die decennia werkte aan moleculen die niemand ooit met het blote oog zal zien, staat in het middelpunt van de belangstelling.
De gevolgen reiken verder dan het persoonlijke. Op 23 november 2016 benoemt minister Jet Bussemaker hem tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Hij wordt ereburger van Groningen. Een plein in Barger-Compascuum krijgt zijn naam, en het nieuwe natuur- en scheikundegebouw op het Zernikecomplex wordt naar hem vernoemd.
Waarom dit kwartier
De prijs van 5 oktober 2016 markeert een verschuiving in de chemie. Moleculen gelden niet langer alleen als statische bouwstenen, maar als dynamische onderdelen die werk kunnen verrichten. Theoretische ideeën over moleculaire beweging zijn na decennia fundamenteel onderzoek omgezet in experimenteel bewezen, controleerbare systemen.
Het kwartier aan de telefoon in Paterswolde is daarvan het zichtbare eindpunt, en het begin is een lab in 1999. Als Feringa de afwijkende resultaten van Nagatoshi Koumura had afgedaan als meetfout, was de draaiende molecuul een ruis in de data gebleven. Dat hij het wel herkende, maakt het verschil tussen een schakelaar en een motor.
Lees het verhaal terug
Bewaar de tekst van deze aflevering om rustig na te lezen.
Download transcript (TXT) Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.