In een Kremlin-vergaderzaal stemmen oude mannen unaniem voor een jonge opvolger. Michail Gorbatsjov wordt secretaris-generaal, en zet onbedoeld de val van een imperium in gang.
Het is kort na tien uur in de ochtend wanneer de leden van het Politbureau plaatsnemen aan de lange tafel in het Kremlin. Buiten vriest het nog, een laatste greep van de Russische winter. Binnen heerst de vertrouwde stilte van mannen die weten hoe macht werkt. Grijze pakken, grijze gezichten. De meesten zijn veteranen van het systeem, overlevenden van Stalin, van Chroesjtsjov, van Brezjnev. Ze zijn hier omdat hun leider dood is. Alweer. Konstantin Tsjernenko, drieënzeventig jaar oud, is de avond ervoor om negentien uur twintig bezweken aan hartfalen. De derde secretaris-generaal in drie jaar tijd die sterft in het harnas.
De stervende reuzen
Om te begrijpen wat er die ochtend van 11 maart 1985 gebeurt, moet je eerst begrijpen hoe ziek de Sovjet-Unie is. De jaren ervoor staan bekend als de Zastoj, de Stagnatie. Achttien jaar lang regeert Leonid Brezjnev met een hand die steeds trager wordt. Wanneer hij in 1982 sterft, volgt Joeri Andropov hem op. Een hervormer, zeggen sommigen. Maar Andropov is al doodziek wanneer hij de macht grijpt. Na vijftien maanden sterft ook hij. Dan komt Tsjernenko. Een man die nauwelijks kan lopen, nauwelijks kan spreken, die tijdens officiële gelegenheden moet worden ondersteund door helpers. Een levend lijk aan het hoofd van een supermacht. In Washington wordt president Ronald Reagan midden in de nacht gewekt met het nieuws van Tsjernenko's dood. Hij zucht en vraagt zich hardop af: hoe moet ik ooit iets bereiken met de Russen als ze maar blijven sterven?
De voordracht
Andrej Gromyko staat op. Hij is vijfenzeventig jaar oud, al sinds 1957 minister van Buitenlandse Zaken. Bijna drie decennia. Hij heeft met iedereen onderhandeld, van Kennedy tot Reagan. Nu neemt hij het woord om de volgende leider voor te dragen. Zijn stem is vast, zijn woorden zorgvuldig gekozen. Hij prijst Michail Gorbatsjov. Diens energie, diens intellect, diens vermogen om problemen aan te pakken. Dit is politiek theater, maar wel theater met consequenties. Wanneer de langstzittende diplomaat van de Sovjet-Unie een kandidaat steunt, luistert het Centraal Comité. Misschien weet ook Gromyko dat drie dode leiders in drie jaar een land niet kunnen besturen. Misschien ruikt hij simpelweg de wind en wil hij aan de juiste kant staan. Hoe dan ook, zijn woorden verzegelen het lot van een imperium.
De stemming is unaniem. Geen verrassingen, geen oppositie. Michail Sergejevitsj Gorbatsjov, vierenvijftig jaar oud, wordt de achtste secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie. De jongste leider sinds de jaren twintig. Binnen vijftien minuten is de macht overgedragen.
Glasnost en perestrojka
Gorbatsjov gelooft oprecht dat de Sovjet-Unie kan worden gered. Dat het systeem kan worden hervormd, gemoderniseerd, versterkt. Hij lanceert twee woorden die de wereld zullen veranderen: glasnost en perestrojka. Openheid en herstructurering. Hij wil geen revolutie, hij wil evolutie, gecontroleerde verandering van bovenaf. Meer ruimte voor kritiek, economische hervormingen die de verstarde planeconomie moeten loswrikken. Hij wil het communisme redden door het menselijker te maken.
Maar Gorbatsjov onderschat de krachten die hij ontketent. Wanneer je mensen toestaat te spreken, spreken ze. Wanneer je de deksel van een snelkookpan haalt, ontsnapt de stoom. De Baltische staten willen onafhankelijkheid. De Oost-Europese satellieten beginnen te wankelen. En op 9 november 1989 valt de Berlijnse Muur, niet door een invasie, maar door de druk van duizenden Oost-Duitsers die vrij willen zijn. Gorbatsjov had de troepen kunnen sturen, zoals zijn voorgangers deden in Boedapest in 1956, in Praag in 1968. Maar hij doet het niet. Hij laat los.
Het onbedoelde einde
In 1991 houdt de Sovjet-Unie officieel op te bestaan. Gorbatsjov, de man die haar wilde redden, wordt de man die haar begraaft. Onbedoeld, ongewild, maar onherroepelijk. In het Westen wordt hij gevierd als de man die de Koude Oorlog beëindigde. In Rusland wordt hij door velen veracht als de man die een imperium verkwanselde.
Terug naar die ochtend van 11 maart 1985. Wat als Gromyko een hardliner had voorgedragen? Iemand die de oude koers zou voortzetten, de grenzen zou sluiten in plaats van openen? De Muur zou misschien nog jaren hebben gestaan. De Koude Oorlog zou misschien zijn bevroren in een eeuwige patstelling. Maar het Politbureau koos voor de jongste kandidaat. Voor verandering. Voor een man die dacht dat hij het systeem kon redden door het te openen.
Vijftien minuten duurde de stemming. Vijftien minuten waarin oude mannen in grijze pakken, misschien zonder het zelf te beseffen, het einde van hun eigen wereld inluidden.