Om zestien uur zestien stapt Nelson Mandela na zevenentwintig jaar gevangenschap door de poort van Victor Verster, en heft zijn vuist als symbool van een tijdperk dat eindigt.
De Zuid-Afrikaanse zon hangt laag boven de wijnvelden van de Kaap. Achter een wit gekalkt huisje op het terrein van de Victor Verster Gevangenis, nabij Paarl, staat een man van eenenzeventig zijn stropdas recht te trekken. Zijn naam is Nelson Rolihlahla Mandela. Zevenentwintig jaar heeft hij achter tralies doorgebracht, achttien daarvan steenhakkend in een kalkgroeve op het beruchte Robben Island, de rest hier, in relatieve luxe, in een cottage met een tuin. Buiten de gevangenispoorten hebben zich honderden journalisten verzameld. Camera's uit alle windstreken zijn gericht op de lange oprijlaan. Verderop, in Kaapstad, wacht een menigte van vijftigduizend mensen op de Grand Parade. En over de hele wereld zitten miljoenen gekluisterd aan hun televisiescherm.
De wereld in beweging
De wereld is op 11 februari 1990 drastisch veranderd. De Berlijnse Muur is drie maanden eerder gevallen. De Koude Oorlog loopt ten einde. En in Zuid-Afrika zit sinds september een nieuwe president achter het bureau in Tuynhuys: Frederik Willem de Klerk, een pragmatische Afrikaner die begrijpt dat het apartheidsregime onhoudbaar is geworden. Internationale sancties hebben de economie gewurgd. Grote bedrijven trekken zich terug. Sportploegen worden geboycot. Zuid-Afrika is een paria onder de naties. Op 2 februari 1990 kondigt De Klerk aan dat het verbod op het ANC wordt opgeheven en dat Nelson Mandela binnen dagen een vrij man zal zijn.
Om kwart over vier die middag loopt Mandela naar de voordeur van zijn cottage. Naast hem staat zijn vrouw Winnie Madikizela-Mandela, drieënvijftig jaar oud, een felle activiste die zelf jarenlang onder politietoezicht heeft gestaan. Ze hebben elkaar in al die gevangenisjaren zelden kunnen aanraken, glazen wanden scheidden hen tijdens bezoekuren. Nu pakt ze zijn hand vast. Stevig. Vastberaden.
De laatste honderd meter
De gevangenisauto staat klaar om hen naar de poort te brengen. Maar Mandela weigert. Hij wil lopen. De laatste paar honderd meter naar de vrijheid wil hij op eigen benen afleggen. De oprijlaan van Victor Verster strekt zich voor hen uit. In de verte, achter het ijzeren hek, glinstert een zee van camera's en microfoons. Het gekrijs van de pers is tot hier te horen. Mandela loopt langzaam. Zijn stappen zijn die van een man die lang niet vrij heeft gelopen. Maar zijn rug is recht. Zijn blik gericht op de poort. In zijn rechterhand draagt hij een opgevouwen vel papier, de tekst van de toespraak die hij vanavond zal houden.
Om zestien uur zestien precies bereikt Nelson Mandela de gevangenispoort. Hij stapt naar buiten. De zon valt vol op zijn gezicht. Voor het eerst in zevenentwintig jaar staat hij buiten gevangenismuren, zonder ketens, zonder bewakers die hem terug zouden brengen. Hij heft zijn gebalde vuist. De menigte explodeert. Dit beeld, de grijze man met de geheven vuist, zal de voorpagina van elke krant ter wereld halen.
Van gevangene tot president
De vrijlating is geen eindpunt. Het is een begin. De jaren die volgen zijn moeizaam en bloedig. Het geweld tussen het ANC en de rivaliserende Inkatha Vrijheidspartij eist duizenden levens. De onderhandelingen tussen Mandela en De Klerk verlopen stroef, vol wantrouwen en tegenslagen. Maar beide mannen houden vast aan hun koers. In 1993 ontvangen ze samen de Nobelprijs voor de Vrede. En in april 1994 gebeurt het ondenkbare: Zuid-Afrika houdt zijn eerste multiraciale verkiezingen. De rijen voor de stembureaus zijn kilometers lang. Nelson Mandela wordt de eerste zwarte president van Zuid-Afrika.
Mandela kiest niet voor wraak. Hij kiest voor verzoening. Tijdens zijn gevangenschap had hij Afrikaans geleerd, de taal van zijn bewakers, om hen te begrijpen. Die innerlijke reis was misschien belangrijker dan de fysieke wandeling door de poort. Wat als Mandela verbitterd naar buiten was gelopen en had opgeroepen tot geweld? Zuid-Afrika had kunnen afglijden in een burgeroorlog. In plaats daarvan bewandelde een man die alle reden had tot haat het pad van vergeving. Dat maakte 11 februari 1990 niet alleen tot de dag waarop een gevangene vrijkwam, maar tot het moment waarop een natie een nieuwe toekomst durfde te kiezen.